Pojęcia epoki odrodzenia

antropocentryzm - (gr. antropos - czlowiek)

Pogląd, zgodnie z którym człowiek jest ośrodkiem i celem wszechświata, istotą stojącą w centrum zainteresowania nauki, sztuki, literatury. Antropocentryzm rozwinął się w starożytności, oddziaływał też na renesans, oświecenie i pozytywizm.

humanizm - (łac. homo - człowiek, humanus - ludzki)

Ruch umysłowy, zapoczątkowany we Włoszech w 14w., następnie rozprzestrzeniony na inne kraje Europy. Humanizm cechuje skupienie uwagi przede wszystkim na człowieku, jego osobie, życiu, dokonaniach, co przejawia się w rozwoju studiów nad antykiem, okresem, w którym człowiek stanowił centrum zainteresowania nauki i sztuki. Naczelnym hasłem humanistów stały się słowa rzymskiego komediopisarza Terencjusza(II w. p.n.e.):,, Homo sum, humani nil a me alienum puto(Człowiekiem jestem, nic co ludzkie nie jest mi obce)" . Humanistów interesowała klasyczna starożytność, literatura grecka i rzymska, gramatyka, retoryka, historia, a także poezja, która w 14w. stała się jednym z przedmiotów nauczanych na uniwersytetach. Humanizm to również nowa filozofia renesansu, stojąca w opozycji do średniowiecznej filozofii i scholastyki, głosząca przekonanie o autonomii człowieka i uznania jednostki za wartość najwyższą (patrz. antropocentryzm). Humaniści głosili wiarę w potęgę rozumu ludzkiego, a poznanie człowieka i praw rządzących przyrodą uznawali za podstawowe zadanie filozofii, nauki i sztuki.

mecenat - w związku z rozwojem nauki, kultury i sztuki oraz możliwością ich finansowania (pokaźne obroty pieniężne, rozwój domów bankierskich itd.) rozpowszechniła się instytucja mecenatu tj. opieki nad wybitnymi twórcami . Dzięki materialnej pomocy mecenasów, rekrutujących się z mieszczaństwa i spośród bogatych panów feudalnych, świeckich i duchowych, wiele przyszłych znakomitości zdobyło wykształcenie i warunki umożliwiające twórczą pracę. Korzyści z takiego układu, mimo nieuniknionych uzależnień, były obustronne: artyści w widoczny sposób demonstrowali ówczesną wielkość czasów i służac swym opiekunom, zapewniali im zarazem pamięc potomnych: ci zaś z kolei zyskiwali świetne dzieła Np. Medyceusze we Florencji

poeta doctus - (poeta uczony, wysoko wykształcony, często pod protektoratem mecenatu)

humanizm chrześcijański - teocentryzm, oparcie na Objawieniu, widzenie człowieka w perspektywie eschatologicznej, głoszenie godności człowieka jako dziecka Bożego, współpraca człowieka z Bogiem, tragizm ludzkiego losu przezwycięzany przez wiarę, człowiek wyjątkowy, niepowtarzalny i wolny ale nie absolutnie

Renesans wobec dorobku antyku i średniowiecza

Odrębność epoki od średniowiecza, które uważano za czasy upadku kultury i sztuki.

Odrodzenie idei antyku wraz z całym jego dorobkiem literackim, filozoficznym i kulturowym. Renesans to ponowne odkrycie starożytnej sztuki, architektury, antycznych kanonów piękna.

J. Kochanowski i K. Janicki jako poeci humaniści (biografia ogólna charakterystyka twórczości, motywy sławy poetyckiej)

Jan Kochanowski (1530-1584)

Urodził się w Sycynie (w woj. sandomierskim) , w średniozamożnej rodzinie szlacheckiej. W wieku 14 lat rozpoczął naukę w Akademii Krakowskiej, w latach 1551-1552 zaś, korzystając z protekcji księcia Albrechta, przebywał w Krulewcu, studiując na tamtejszym uniwersytecie. W roku 1552 wyjechał do Włoch - spędził tam 5 lat, studiując na uniwersytecie w Padwie, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie filologiczne, ukoronowane doskonała znajomością łaciny, greki oaz literatury starożytnej. Kochanowski stał się jednym z najznakomitszych humanistów, świetnym znawcą literatury antycznej a także Dantego i Petrarki. Jego pierwsze utwory to łacińskie elegie miłosne. Stopniowo coraz bardziej przekonuje się do tworzenia w języku ojczystym. Wróciwszy około 1559 r. do Polski Kochanowski przez 10 lat przebywa na dworach magnackich (Filipa Padniewskiego, Jana Firleja i biskupa Piotra Myszkowskiego), a w końcu zostaje sekretarzem króla Zygmunta Augusta, jego pozycja znakomitego poety jest bezsprzeczna i ugruntowana. Około roku 1570 porzuca życie dworskie i przenosi się do otrzymanego w spadku po matce Czarnolasu. Tutaj zamieszkuje na stałe ze swą małżonką, Dorotą Podlodowską. Życie na wsi upływa w zgodzie z humanistycznymi ideałami szczęscia i harmoni , aż do śmierci córki Urszulki ( 1578 - 1579). Jan Kochanowski umiera nagle w Lublinie, w roku 1584. Reprezentował tzw. typ poety uczonego.

Klemens Janicki (1516-1542/3)

Syn ubogiego chłopa, poeta piszący w języku łacińskim, zawdzięczający wykształcenie możnym mecenasom: doktor filozofii uniwersytetu padewskiego i poeta ,,uwieńczony", tj. Udekorowany symbolicznym wieńcem laurowym przez papieża (autor m.in. ,,Skargi rzeczpospolitej Królestwa Polskiego).

Janicki to najwybitniejszy twórca pierwszej fazy poezji humanistycznej w Polsce, pisane przez niego (i innych poetów polsko-łacińskich) wiersze łacińskie wzorowane były na wersyfikacji starożytnej. Prezentował typowy dla humanistów indywidualizm i dumę twórczą.

Był typową postacią renesansową - wrażliwy, dokonał awansu społecznego (ojciec chłop), wzorzec wykształconego humanisty. Utwór ,,Elegia o sobie samym".

Miejsce polszczyzny i łaciny w kulturze renesansu

Początkowo tworzono w języku łacińskim, co było związane z chęcią zamanifestowania własnych możliwości we wszelkich dziedzinach życia, zaistnienia na arenie twórczej, chęcią dotarcia do szerszej grupy odbiorców. Wraz z charakterystycznym dla renesansu rozwojem języków narodowych oraz rozpowszechnienie druku poeci, artyści zaczęli tworzyć w językach ojczystych.

Szkolnictwo i książka w epoce renesansu

Znaczny rozwój i upowszechnienie druku oraz wzajemna konkurencja między drukarniami spowodowała, że książka docierała do szerszego grona odbiorców. Przestała być monopolem kleru czy bogatej szlachty. Powstawały biblioteki. Bogate księgozbiory posiadała Akademia Krakowska , król Zygmunt August, ale i w mniejszych dworach, szkołach a nawet domach mieszczańskich uczono się gromadzić książki.

Wzrosło także upowszechnienie oświaty, szkoły stały się bardziej liczne oraz bardziej dostępne dla wszystkich. W miastach zaznaczyły się też dążenia do zmiany programu szkół i przystosowania ich do nowych osiągnięć wiedzy o człowieku i świecie. Dalszy impuls rozwoju szkolnictwa dała reformacja , która kształcenie młodzieży uznała za jeden z najlepszych sposobów pozyskiwania sobie zwolenników. Akademia krakowska również przyczyniła się do rozwoju szkolnictwa średniego (gimnazjalnego). Założyła ona rodzaj gimnazjów, tzw. Kolonie akademickie , w których przygotowywano młodzież do studiów unwersyteckich, prowadząc zajęcia oparte na programie humanistycznym. Uniwersytet Krakowski przeżył okres swej świetności na przełomie 15 i 16 w. Wysoki poziom krakowskiej matematyki astronomii i geografii ściągał do Akademii nie tylko liczną młodzież z kraju , ale i ze śląska , z niemiec, Czech, Węgier, Slowacji. Jan Zamojski utworzył również swoją uczelnię : Akademię Zamoyską. Istotną rolę odegrał mecenat umożliwiający kształcenie się wielu osobom.

Wkład Kallimacha , Celtisa i Grzegorza z Sanoka w rozwój kultury polskiej.

Kallimach - pseudonim włoskiego humanisty- Filip Buonaccorsi , który uciekł z ojczyzny i przyjechał do Polski do Grzegorza z Sanoka, odwdzięczył mu się pisząc jego biografię ,,Żywot i obyczaje Grzegorza z Sanoka"(zgodną z konwencją renesansową, zawierała wzór osobowy), tworzył fraszki o bardziej niż Kochanowski refleksyjnym i subtelnym charakterze, poeta polsko-łaciński. Doradca polityczny Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta, dał wykład sposobów wzmocnienia władzy królewskiej.

Grzegorz z Sanoka - arcybiskup chłopski, humanista, mecenas sztuki, prekursor renesansowy Kallimach napisał o nim legendę w podzięce za udzielenie mu schronienia (trohę przesadzoną). Postać podobna do Jana z ludziska.

Konrad Celtis (Celtes) - Humanista niemiecki, jeden z twórców nowożytnej poezji łacińskiej, w 1488-1490 stworzył Towarzystwo Literackie, a w raz z Kallimachem Nadwiślańskie Towarzystwo Literackie.