Koncepcja powieści historycznej na podstawie "Potopu" lub "Ogniem i mieczem" (sposób kreowania fabuły , charakteryzowania bohaterów , stosunek do historii). Elementy eposu , baśni , westernu w "Potopie". Jacek Soplica a Andrzej Kmicic - podobieństwa i różnice. "Potop" jako powieść pisana "ku pokrzepieniu serc" - wpływ tego założenia na konstrukcję. Krytycy i czytelnicy wobec powieści historycznych H. Sienkiewicza w dobie pozytywizmu i współcześnie. Ekranizacje powieści H. Sienkiewicza.

Spór o prawdę historyczną w "Trylogii" nie miał właściwie w czasach jej pierwszego wydania praktycznie żadnego znaczenia dla poczytności tej powieści, która trafiła pod ludowe strzechy stając się - dla wielu - jedynym w zasadzie podręcznikiem narodowej historii, dokumentem sięgającym stuleci tradycji patriotycznych , świadectwem sił żywotnych dawnej Rzeczpospolitej. W sytuacji podzielonego przez zaborców narodu , płynące z lektury "Trylogii" poczucie wspólnoty terytorialnej i etnicznej przyczyniło się do umocnienia polskiego ducha przeciwdziałając szerzącym się nastrojom kapitulanckim. Dla ogromnej większości czytelników nie "prawda historyczna" była tutaj ważna , lecz zdobywane w trakcie obcowania z powieścią przeświadczenie o istnieniu w narodzie potężnych sił żywotnych , które mogą w określonych warunkach zmienić losy kraju. Sienkiewicz zamykając pracę nad cyklem , nie pozostawił żadnych wątpliwości co do przesłania ideowego "Trylogii" stwierdzając , iż była ona pisana "w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie - ku pokrzepieniu serc". Nie rekonstrukcja historyczna była zatem była dla pisarza głównym celem. Propagując wśród najniższych warstw społecznych idee patriotyzmu , realizowała w konsekwencji jedną z głównych tendencji tamtego okresu - pracy u podstaw.

Elementy eposu , baśni i westernu:

W eposie obowiązuje nastawienie na ton poważny , uroczysty i odświętny. Może na krótko wkraść się przerywnik prozaiczny, wesołość, nawet rubaszność. Może znaleźć się migawka z życia zwyczajnego. Dominować jednak powinni bohaterowie wielkiego formatu i wydarzenia podniosłe dla całego narodu i dla przeznaczenia zapisanego temu narodowi w boskim planie świata. Sienkiewicz respektuje tę tradycję. Uwzniośla przygody rycerskie, wyprawy , pochody i bitwy. Wojna w jego ujęciu uchyla ważność spraw powszednich , kłopotów domowych, pracy, nauki, twórczości artystycznej. Te zajęcia nie mieszczą się w rycerskich wyobrażeniach wzniosłości .

"Potop" pełen jest wydarzeń sensacyjnych , które można porównać do tych, spotykanych w amerykańskich westernach .Do tego repertuaru należą na przykład:

•  pościgi i ucieczki

•  potrzaski

•  zasadzki i wydostawanie się z nich

•  niespodziewana pomoc w ostatniej chwili

•  pojedynki

•  graniczące z cudem wybawianie się od śmierci

•  mistyfikacje i przebrania

•  sprawdzające się znaki wróżebne, przeczucia , proroctwa i sny

Podobieństwo do baśni objawia się poprzez sposób prezentacji bohaterów (doskonałych , nie załamujących się pod wpływem przeciwności), w zdarzeniach dominuje żywioł optymizmu, tajemniczości i niezwykłości, dobro triumfuje nad złem.

Jacek Soplica a Andrzej Kmicic

Dzieje Kmicica przypominają historię Soplicy. W młodości Kmicic służył Radziwiłłowi i przylgnęło do niego imię zdrajcy. Gdy zrozumiał swą winę i zapragną zasłużyć na miłość Oleńki przybrał nazwisko Babinicz . Walczył ze Szwedami z szaleńczą odwagą. Zorganizował obronę klasztoru jasnogórskiego , z narażeniem życia uratował króla Jana Kazimierza. Jacek Soplica nie dożył swej rehabilitacji , natomiast Kmicic został zrehabilitowany za życia.

konstrukcja fabularna

Model ogólny u Sienkiewicza w powieściach jest ten sam , wykorzystane są tylko jego różne warianty.

*wątek miłosny: bohaterka- porwana przez czarny charakter, bohater- służba ojczyźnie

*motyw przygodowy: porwania, ucieczki, pojedynki...

*bohaterowie:

osobowości proste

czarno-biały świat

brak złożoności bohaterów

W swoich powieściach Sienkiewicz pokazuje tylko jedną stronę historii , ale autor powieści historycznej ma takie prawo. Powieść to nie podręcznik. Jednakże krytycy nie zawsze wypowiadali się w pochlebny sposób o "Trylogii".

•  Prus o "Ogniem i mieczem" - nie podobało mu się przedstawienie historii, postaci , łączenie przeciwnych cech w jednej osobowości.

•  Gombrowicz o "Ogniem i mieczem" - powieść napisana jest prostym językiem, dla każdego, wszyscy ją czytają

•  Stanisław Tarnowski - zwolennik Sienkiewicza , widzący w nim wielkość nie do pokonania

•  Julian Krzyżanowski - krytyk Sienkiewicza-ideologa, walczył o Sienkiewicza-pisarza

Sienkiewicz budził i budzi sprzeciwy różnorakie. Narażał się spadkobiercom wielkich rodów za wywlekanie hańby ich przodków . Historyków raził prawdą zawartą w utworze. Nawet jednak przeciwnicy jego stylu przyznają , że jest w swoim rodzaju mistrzem i doceniają znaczenie jego dzieł.

Rok 1966 został ogłoszony Rokiem Sienkiewiczowskim i w tym właśnie roku podjęto decyzję o przeniesieniu na ekran "Pana Wołodyjowskiego". Literaci bali się , że film jest bezradny wobec walorów języka , co zuboży adaptację. Reżyser Jerzy Hoffman odwołał się do znawców epoki i rezultatem tej współpracy była decyzja o zachowaniu wizji Sienkiewicza na ile pozwala na to sztuka filmowa. Słuszność decyzji o ekranizacji powieści potwierdził sukces kasowy. Po tym doświadczeniu podjęto trud filmowej adaptacji "Potopu". Jednak ekranizację dwuczęściowego "Potopu" wyprzedziła premiera "W pustyni i w puszczy" zrealizowana przez W. Ślesickiego. Swoich inscenizacji doczekało się "Quo vadis" (1910, 1912, 1924, 1951), "Bartek Zwycięzca" (1923) i "Krzyżacy", a także filmowa i telewizyjna wersja "Rodziny Połanieckich".