Motyw krzywdy, niesprawiedliwości i cierpienia w prozie pozytywistycznej (przykłady). Problem filantropii i odpowiedzialności (przykłady). Kwestia żydowska w literaturze pozytywistycznej - sytuacja mniejszości żydowskiej, problem nietolerancji, asymilacja jako postulat trudny do zrealizowania (przyczyny). Mniejszość niemiecka i jej funkcjonowanie w społeczeństwie polskim. Los dzieci i ludzi starych w XIX - wiecznym społeczeństwie. Narrator i bohater dziecięcy w nowelistyce pozytywistycznej. Portrety kobiet w prozie pozytywistycznej (przykłady). Problem emancypacji na wybranych przykładach (np. Marta Korczyńska - Justyna Orzelska). Obrona godności człowieka w twórczości M. Konopnickiej. Bohaterowie "Nad Niemnem" wobec innych ludzi.

I. KRZYWDA I NIESPRAWIEDLIWOŚĆ

•  "Powracająca fala" Bolesław Prus - Niemiec - Gotlieb Adler - właściciel fabryki likwiduje 'niepotrzebne', jego zdaniem, etaty doktora i felczera; dla oszczędności (na zachcianki rozpuszczonego syna) wydłuża czas pracy robotników, wprowadza obowiązkowy dzień pracy w sobotę, kary za spóźnienie się, obniża pobory. Wypadek przepracownego Gosławskiego przy pracy.;

•  "Szkice węglem, czyli epopeja pod tytułem Co się działo w Baraniej Głowie" Henryk Sienkiewicz - tragiczna sytuacja chłopa w zaborze rosyjskim, przedstawionego w sposób wolny od schematycznej idealizacji, ciemnego, nie orientującego się w nowych warunkach po uwłaszczeniu, nie znającego języka obcej administracji, wystawionego na samowolę pisarza gminnego (Zołzikiewicz - bierze łapówki, wpisuje jedynie połowę tego co wziął).

Od Wawrzona Rzepy pisarz Zołzikiewicz wyłudził zobowiązanie, że ten pójdzie do wojska (podpis w zamian za las i pieniądze na ogrodzenie). Żona Rzepy, Marysia, daremnie szukała pomocy na dworze, na plebani i w "powiecie", a wreszcie padła ofiarą szantażu Zołzikiewicza i zginęła z ręki męża.

Chłopi nie znali swych praw; sąd - skorumpowany;

•  "Janko Muzykant" - opowieść o małym chłopcu ukaranym za dotknięcie skrzypiec. Kara była tak sroga, że chorowite dziecko zmarło.

I. PROBLEM FILANTROPII I ODPOWIEDZIALNOŚCI (PRZYKŁADY).

FILANTROP - człowiek, który posiada coś, a część swych zysków przeznacza na działalność społeczną.

Np. "Dobra pani" E. Orzeszkowej - problem nieodpowiedzialnego podejmowania działalności społecznej; autorka nakreśliła portret rzekomej filantropki, Eweliny Krzyckiej, kobiety kapryśnej, zmiennej, która istoty obdarzone krótkotrwałą sympatią wyrywa z ich własnego środowiska społecznego, przyjmując do swego domu, otacza zbytkiem, a potem odtrąca niszcząc w ten sposób całe ich życie.

"Miłosierdzie gminy" M. Konopnickiej - przedstawiony został tu zwyczaj oddawania bezdomnych starców pod opiekę farmerom za opłatę ustaloną na licytacji. Licytacja ta polega na obniżaniu sumy płaconej przez gminę za podopiecznego, w istocie używanego do posług. "miłosierdzie" drobnych posiadaczy;

Jak widać tytuły obydwu utworów są ironiczne.

Pani Ewelina pomaga z kaprysu chwili, bo wszystko prędzej czy później trafia do garderoby (np. piesek, papuga.), a następnie na śmietnik. Przez pomoc jednak pani Ewelina, np. Heli, zyskuje opinię dobrej. W rzeczywistości jej dobroczynność oparta jest na egoizmie.

Ewelina jest obłudna, nie zdaje sobie sprawy z tego, że niszczy kolejne życie.

Obłudna jest i gmina, która na drodze licytacji zyskuje darmową pracę i pieniądze z gminy. Z założenia ludzie starzy mieli nie pracować, ale było oczywistym, że pracować będą. Gmina gwarantowała im szybką śmierć - dobijano ich ciężką pracą.

Bohater utworu zyski Straty

Hela z "Dobrej pani" . dom, utrzymanie, wychowanie, . wykształcenie, lepsze niż to, które otrzymałaby w domu rodzinnym, . tymczasowa miłość, . poznanie świata, podróże, . szczęśliwe dzieciństwo . brak samodzielności, . przywiązywanie uwagi do wygody i zbytku (materializm), . kierowanie się własnymi zachciankami i kaprysami, . brak szacunku do służby, . brak miłości do ojczyzny (kosmopolityzm) . brak przyjaciół (alienacja - odrzucenie przez wyższe sfery, ale już nieprzyjęcie jej do chłopów) . brak ufności, . poniżenie

Kuntz Wunderli z "Miłosierdzia gminy" . dach nad głową, . wyżywienie, środki do życia. . straci godność i człowieczeństwo, . skazany na pracę ponad siły, która równa się zniszczeniu zdrowia, . utrata nadziei na polepszenie warunków życia, . oderwanie od rodziny.

Znamienne jest to, że w obu przypadkach straty przeważają nad zyskami .

Filantropią zajmowały się również bohaterki "Lalki". Kwesta świąteczna zmienia się w okazję do plotek, pokazania się i zaprezentowania nowych strojów.

. KWESTIA ŻYDOWSKA W LITERATURZE POZYTYWISTYCZNEJ - sytuacja mniejszości żydowskiej, problem nietolerancji, asymilacja jako postulat trudny do zrealizowania (przyczyny).

1. Motyw Żyda w literaturze przedromantycznej

•  Jankiel z "Pana Tadeusza"

•  "Nie-Boska komedia" - grupa przechrztów;

TOLERANCJA - nieprzeszkadzanie komuś w przekazywaniu, wyznawaniu własnych poglądów; nie musimy ich uważać za swoje, mogą się nam one nie podobać.

. W XIX wieku do utworów poruszających tematykę żydowską należą:

•  "Mendel Gdański" M. Konopnickiej;

•  "Ogniwa" E. Orzeszkowej;

•  "Lalka" Bolesława Prusa;

Jeden z punktów programowych polskich pozytywistów była asymilacja, czyli równouprawnienie Żydów . Zaborcy w celu dalszego osłabienia społeczeństwa dążyli do przeciwstawienia sobie różnych jego grup. Dlatego pozytywiści występowali solidarnie w imię zasad demokracji przeciw tym tendencjom, choć dostrzegali niekorzystny proces przejmowania przez kapitał żydowski i niemiecki kontroli nas sporą częścią gospodarki narodowej.

Żydzi gromadzili kapitał, co nie podobało się Polakom. To właśnie przez Żydów nie powstało silne, polskie mieszczaństwo.

Lata 80. XIX wieku to okres nasilenia się niechęci do Żydów. Społeczeństwo polskie postrzegało ich jako ludzi, którzy dla majątku są w stanie zrobić wszystko, którzy są pazerni, chciwi. Były to dość powierzchowne oceny i sądy, które prowadziły do błędnych wniosków.

Ostatecznie przecież Żyd nie decyduje się na sprzedaż zegaru. Ma on dla niego większą wartość niż pieniądze ("Ogniwa").

Czy wszyscy nienawidzili wtedy Żydów? Oczywiście, że nie. Niektórzy byli gotowi stanąć po ich stronie, np. student, który zasłania sobą Żyda. ("Mendel Gdański")

Różnice w ocenie wynikały z tego, że ci ludzie znali daną osobę, konkretnie antysemitę. Wiedzieli więc jaki naprawdę jest.

U podstaw nietolerancji, nienawiści i niechęci do kultury należą NIEWIEDZA I NIEZROZUMIENIE. Nienawidzimy tego, czego nie znamy, co jest obce. Czy jednak wszystko od razu musi być WROGIE?

Kultura żydowska była specyficzna, podtrzymywana przez Żydów. Nie mieli państwa, więc pozostała im jedynie wiara, religia, kultura, która została odrzucona przez Polaków.

Mendel Gdański jest swój, ponieważ:

•  tu pracuje, żyje, jest uczciwy;

•  współżyje z ludźmi.

Asymilacji muszą chcieć obie strony, a Polacy są narodem trudnym do przekonania. Żydzi natomiast mogą chcieć asymilacji, ale w obliczu nasilających się prześladowań - zmienią zdanie.

"Ogniwa" są natomiast opowiadaniem obrazującym odradzającą się więź między dawnym sługą, a panem z Polski. Związani oni byli tymi samymi doświadczeniami, np. mają dzieci, które poszły w świat.

Są ludźmi z innych sfer, kultur, ale tyle ich łączy, np.:

•  te same doświadczenia,

•  odczuwanie:

•  żalu,

•  tęsknoty,

•  radości.

W ten sposób narodziła się więź tak silna, że Żyd musiał iść na pogrzeb 'przyjaciela'.

. W świetle nowel nietolerancja nie ma sensu. Polacy wyrobili sobie zdanie. Swoją drogą błędne, które prowadzi do aktów agresji. Poza tym - pewnie w jakimś stopniu zazdrościli Żydom ich skuteczności w działaniu, pracowitości, solidarności, zgromadzonego kapitału.

I. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA I JEJ FUNKCJONOWANIE W SPOŁECZEŃSTWIE POLSKIM.

Niemcy odgrywali znaczną rolę w życiu gospodarczym kraju. To oni byli właściwie właścicielami nielicznych fabryk. Nadzorcy - Niemcy nic nie umieli, a zarabiali duża więcej niż wyzyskiwani w zakładach pracy - Polacy, np. Powracająca fala" B Prusa (patrz punkt I). Jednocześnie będąc monopolistami na rynku Niemcy wykorzystywali "tanią siłę robocza". Innej pracy po prostu nie było.

. LOS DZIECI I LUDZI STARYCH W XIX - WIECZNYM SPOŁECZEŃSTWIE . (patrz punkt nr II "filantropia");

•  "Janko Muzykant";

•  duża rola jaką odegrają dzieci z "Nad Niemnem", np.

•  Witold - pełen pomysłów i planów na przyszłość. Będzie ulepszał Korczyn. Rządził po nowemu;

•  Marynia Kirłówna - będzie pobierać naukę;

•  Krytyka kosmopolityzmu na przykładzie Leonii.

I. NARRATOR I BOHATER DZIECIĘCY W NOWELISTYCE POZYTYWISTYCZNEJ.

. narrator trzecioosobowy nie uczestniczy w świecie przedstawionym , jest ukryty, np. "Za chlebem" H. Sienkiewicza,

. narrator pierwszoosobowy, stylizuje wypowiedź w konwencji wspomnienia po latach, pamiętnika, dziennika, listu, np. "Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela" H. Sienkiewicza,

. narrator dziecięcy pierwszoosobowy : dziecięce spojrzenie na wydarzenia, pełne prostoty i naiwności, bardziej podkreśla dramatyzm wydarzeń, niż uczyniłby to dorosły narrator trzecioosobowy, np. "Nasza szkapa" M. Konopnickiej,

. narrator wypowiadający się stylem felietonowym , odnosi się z pozorną sympatią do postaci odrażających, np." Szkice węglem " - narrator jest heroikomiczny; nie tylko przedstawia wydarzenia, ale i przyprawia je szyderstwem, goryczą, ironizuje, np. gdy opisuje dzieje pisarza Zołzikiewicza - kiedy wyruszył do boju (aluzja do powstania), "zatrzymał" się na płocie, który niefortunnie przeskoczył (fakt ten urasta w jego wspomnieniach do rangi bohaterstwa na polu walki). Już sam tytuł "Epopeja w Baraniej Głowie" jest heroikomiczna.

Często zwraca się wprost do odbiorcy, "odbiegając" nieco od toku wydarzeń, co sprawia złudzenie, że przedstawione wypadki służą jako materiał badawczy.

. narrator poetyzujący , np. narracja przesycona muzycznością w "Janku Muzykancie" H. Sienkiewicza,

. narrator posługujący się rzeczowym, oschłym opisem , aby tym bardziej wstrząsająca była wymowa wydarzenia, np. "Miłosierdzie gminy" M. Konopnickiej.

I. PORTRETY KOBIET W PROZIE POZYTYWISTYCZNEJ (PRZYKŁADY);

Kobiety w XIX wieku postawione zostały wobec naglącej potrzeby pracy zarobkowej. Przyczyny tego tkwiły w:

•  konfiskacie majątków;

•  uwięzieniu i zesłaniu uczestników powstania;

•  ciężkiej sytuacji średniego i drobnego ziemiaństwa po uwłaszczeniu chłopów;

•  tragiczny los sierot i wdów.

Praca zarobkowa kobiet stanowiła przełom w obyczajowości polskiej. Podjęcie przez literaturę tematu emancypacji kobiet jako pomocy społeczeństwu w zmianie poglądów na temat działalności zawodowej kobiet i roli kobiety w społeczeństwie.

•  uznane prawa kobiety do decydowania o własnym życiu , np. Justyna Orzelska (nie Różyc, a Janek) czy Marynia Kirlanka (ją Witold Korczyński określa mianem "prostej, pracującej, zdolnej rozumieć i kochać).

•  krytyka kojarzenia małżeństw pod presją stanową lub obyczajową, np. "Lalka" (Wokulski i prezesowa Zasłwaska) czy "Nad Niemnem" (Marta Korczyńska i Anzelm);

•  ukazywanie skutków niewłaściwego wychowania, np. "Nad Niemnem" - Emilia Korczyńska, Leonia;

•  podkreślenie bezradności kobiet zmuszonych do samodzielnej egzystencji;

Literatura uznała konieczność odrzucenia konwenansów społeczno-obyczajowych wyznaczających kobiecie miejsce przy boku męża, nie liczących się z jej indywidualnością. Jednocześnie walczono o przyznanie kobietom odpowiednich praw do edukacji, zapewniających możliwości samodzielnego zarobkowania. Powoli odchodzono od przesądów uznających niektóre zawodu za wyłącznie męskie, np. subiekta, czy jubilera.

Ważnym stał się postulat uczciwego opłacania pracy kobiet na równi z mężczyznami.

. "Nad Niemnem":

•  Marta Korczyńska ; patrz punkt VIII - jedyny sens egzystencji jaki zna - praca; samotna;

•  Justyna Orzeska ; patrz punkt VIII - "kapłanka" pracy;

•  Maria Kirłowa ; patrz punkt VIII

•  Emilia Korczyńska - chora, nieszczęśliwa, wiecznie narzekająca, słaba;

•  Terenia Plińska - ;

•  Jadwiga Domuntówna - zazdrosna rzuca w Jana i Justynę kamieniem;

•  Andrzejowa - pomaga biednym, przez co składa hołd mężowi;

•  Leonia - z góry patrzy na chłopów; interesuje się tylko tym, czy ma modne buciki, wytworny, elegancki salon (córka Benedykta i Emilii);

. "Lalka"

•  Izabela Łęcka - piękna, błękitnooka blondynka, arystokratka o zimnym sercu i wysokim mniemaniu o sobie; ma wielu zalotników, lecz mało kandydatów na męża; łatwo popada w zachwyt nad sobą;

•  Baronowa Zasławska - staruszka, szlachetna, mądra osobowość, przychylnie nastawiona do Wokulskiego, miała kiedyś romans z jego dziadkiem (uczucie zniszczone przez nierówność klasową);

•  Baronowa Krzeszowska - indywiduum, nieznośna, wieczna intrygantka w służbie plotki, złośliwa; straciła niegdyś dziecko, córeczkę;

•  Hrabina Wąsowska - samodzielna, inteligentna i piękna osóbka z temperamentem.

•  Pani Stawska - kobieta - anioł, ideał uczciwości i pracowitości, mieszka wraz z matką i córką w kamienicy zakupionej przez Wokulskiego; szykanowana przez Krzeszowską zazdrosną o dziecko (proces o lalkę);

•  Magdalenka - dziewczyna z ulicy, dzięki pomocy Wokulskiego zmienia się i zaprzestaje grzesznego procederu.;

. PROBLEM EMANCYPACJI NA WYBRANYCH PRZYKŁADACH "Siłaczka" -

•  "Nad Niemnem"

•  Marta Korczyńska - nie wyszła za mąż za Anzelma, bo obawiała się pracy i szyderstw. Zmuszona jednak została do pracy; musiała pracować, jednocześnie podupadła na zdrowiu, chorowała na płuca. Zapracowywała się, by czuć się potrzebną.

•  Justyna Orzeska - uczy się pracy przy Bohatyrowiczach, ma przykład Marty.

•  Kirłowa - to ona zarząda całym domem, gdy jej mąż nie robi dla rodziny nic, a jedynie interesuje się rozrywkami.

I. OBRONA GODNOŚCI CZŁOWIEKA W TWÓRCZOŚCI M. KONOPNICKIEJ.

Patrz - "Miłosierdzie gminy"

. Bohaterowie "Nad Niemnem" wobec innych ludzi.