Tragizm losów Stanisława Wokulskiego i Benedykta Korczyńskiego - ludzi "epoki przejściowej". Elementy romantyczne i pozytywistyczne w kreacji tych postaci. Obraz życia rodzinnego w "Nad Niemnem" - sytuacja rodziny odzwierciedleniem sytuacji społeczeństwa. Henryk Sienkiewicz wobec współczesnej sobie rzeczywistości. Problem edukacji i wychowania w prozie pozytywistycznej (przykłady). Motyw fascynacji nauką i techniką w utworach pozytywistycznych - przykłady.

1. Wokulski i Korczyński.

a) Stanisław Wokulski - pierwszą przyczyną tragizmu Wokulskiego są skłócone wpływy dwóch epok. Żyje on na przełomie dwóch epok: romantyzmu i pozytywizmu, w okresie rozkładu społeczeństwa feudalnego, a przed wykrastalizowaniem się społeczeństwa kapitalistycznego. Ulega wpływom obu epok - romantyzmu i pozytywizmu - ukształtowany w pierwszej, a działa w drugiej. Przyczyny jego katastrofy tkwią w nim samym - gdyby nie był romantykiem, nie idealizowałby ukochanej, a przekonawszy się jaką wartość reprezentuje, potrafiłby opanować swoje uczucie do niej; gdyby nie był pozytywistą i nie umiałby się wzbogacić, nie ubiegałby się o jej względy. Zaważyły więc na nim wpływy dwóch epok.

Jego cechy romantyczne i pozytywistyczne poprzez swoją przeciwstawność doprowadzają do niekonsekwencji w jego działaniu i do klęski. Niemożliwość pogodzenia romantyzmu i pozytywizmu musi doporowadzić do klęski.

Drugą przyczyną jest rozkład społeczeństwa - rozkład arystokracji, w salonach której Wokulski traktowany jest jak plenipotent oraz mieszczaństwa, które też go nie rozumie. Wokulski obserwuje społeczeństwo oczami pozytywisty, wie co należy robić by zaradzić nędzy i dalszemu rozkładowi, ale nikt go nie rozumie i nie docenia.

Nie może znaleźć dla siebie właściwego miejsca, bo nie ma miejsca dla jednostek twórczych - ani wśród arystokracji ani wśród mieszczaństwa.

Kolejną przczyną tragizmu losów Wokulskiego są przesądy klasowe arystokracji. Przegrywa swoje życie "przywalony resztkami feudalizmu". Jego losy kończą się tragicznie z powodu tkwiących wśród społeczeństwa polskiego przesądów klasowych, czyli pozostałości ustroju feudalnego. Wedłu arystokracji o wartości człowieka decyduje pochodzenie, tytuł, herb, krew przodków i majątek ziemski.

Wokulski romantyk - bieże udział w konspiracji w powstaniu styczniowym, kocha się beznadziejnie w Izabeli, idealizuje ukochaną, przypomina Gustawa z IV części "Dziadów", miłość jego kształtuje się pod wpływem poezji Mickiewicza. Daje się obezwładnić wyobrażeniu o miłości, nie dostrzegając wlaściwych realiów.

Wokulski pozytywista - cechuje go entuzjazm do wiedzy i postępu, umiejętność bogacenia się i działalność filantropijna (pomoc Wysockiemu, Węgiełkowi i Magdalence).

b) Benedykt Korczyński - po powstaniu przeżył wstrząs i przełom w swoich poglądach, z romantyka walczącego w powstaniu stał się pozytywistą (ale w ograniczonym zakresie) i człowiekiem ponurym, zamkniętym w sobie, zniechęconym, załamanym i otępiałym. Do przemiany tej przyczyniły się jeszcze, poza klęską powstania, jego praca, troski i nieszczęśliwe małżeństwo z miłości z posażną Emilią, która stała mu się kamieniem u szyi (egoistka, rozkapryszona romantyczka, męczennica własnych niespełnionych pragnień). Tryb życia Benedykta Korczyńskiego jest pełen wyrzeczeń i pracy ponad siły, sam kieruje całym gospodarstwem. Cały swój wysiłek skupia na utrzymaniu Korczyna, ale ta zaborczość prowadzi do starć i konfliktu z zaściankiem Bohatyrowiczów. Jest on tym trudniejszy, gdyż Benedykt w młodości żył w zgodzie z zaściankiem.

Jeszcze jedną przyczyną tragizmu losów Benedykta Korczyńskiego był konflikt z synem - Witoldem Korczyńskim. Jest to spowodowane konfliktem przekonań i ideałów ojca i syna. Ostatecznie jednak dochodzą do porozumienia odnośnie idei pozytywistycznych wyniesionych ze szkół przez Witolda - np. "praca organiczna" - (okazały się one zbieżne z pragnieniami Benedykta). Jednak przekonuje się on wreszcie, że zgubił swoje młodzieńcze ideały i że jego syn jest właśnie prawdziwym kontynuatorem tradycji patriotycznych.

2. Rodzina

a) Ziemiaństwo - są powiązani ze sobą różnymi więzami pokrewieństwa, zróżnicowani pokoleniowo (pokolenie starsze i młodsze).

Reprezentacni dworu

Korczyn - Benedykt Korczyński

Osowce - Andrzejowa Korczyńska

Olszynka - Kirłowie

Dom Benedykta prowadzi Marta Korczyńska, jego krewna, pracowita, zgorzkniała, znichęcona do życia.

Andrzejowa Korczyńska - arystokratka, wdowa po powstańcu Andrzeju Korczyńskim, bracie Benedykta; w Osowcach mieszka i dzielnnie kieruje swoim gospodarstwem.Po śmierci męża wypełaniała sobie czas poważną lekturą, uczyła wiejskie dzieci czytać i pisać.Pomagała Benedyktowi w wychowaniu i kształceniu Justyny Orzelskiej. Źle wychowała swojego syna. Izolując go od spraw społecznych, rozbudziła w nim egoizm i kosmopolityzm.

Maria Kirłowa - pracowita, sama prowadzi gospodarstwo, wychowująca pięcioro dzieci, koch dom i rodzinę, ma męża pasożyta, usprawiedliwia jego godne potępienia postępowanie.

Witold Korczynski - optymista, idealista, wyrasta w atmosferze ideałów pozytywizmu, w pracy na rzecz ludu widzi cel swojego życia.

Zygmunt Korczyński - pasożyt, rozpuszony, zmanierowany, bardzo źle wychowany przez swoją zaślepioną matkę - Andrzejową Korczyńską; rani najlepsze uczucia matki i żony.

Bolesław Kirło -próżniak, nierób, intrygant, plotkarz, spędza życie na jeżdżeniu od dworu do dworu, stały gość Korczyna, interesują go plotki i flirt, a trud wychowania pięciorga dzieci i prowadzenia gospodarstwa powierzył żonie.

Justyna Orzelska - urodziwa, zubożała szlachcianka, otrzymała staranne wykształcenie, przeżyła już swoją pierwszą miłość do Zygmunta, odrzuciła również zaloty Teofila Różyca. Miłość do Jana wywołuje szczęśliwą zmianę w jej smutnym życiu.

b) Szlachta zaściankowa (Anzelm Bohatyrowicz, Jan Bohatyrowicz, Fabian, Jaśmontowie i Staniewscy) - są biedni i ciemni, od chłopów różnią się większą dbałością o mieszkanie i ziemię, nie znają pijaństwa i złodziejstwa, są pełni życia, sił i energii, przywiązani do tradycji rodzinnych, podań i legend z przeszłości narodowej, kultywują miejsca gdzie para pierwszych Bohatyrowiczów rozpoczęła swoją cywilizacyjną misję oraz gdzie spoczywają powstańcy styczniowi.

Połączeniem dwóch rodzin i zbliżeniem między dworem a zaściankiem jest małżeństwo Jana i Justyny.

Anzelm Bohatyrowicz - powstaniec, który ocalał, stryj Jana Bohatyrowicza. Poczciwy i szlachetny, o złamanym sercu, po upadku powstania i niezrealizowanym małżenstwie z Martą Korczyńską chorował przez 9 lat.

Jan Bohatyrowicz - syn powstańca, Jerzego Bohatyrowicza, - wychowany przez stryja Anzelma, przedstawiciel młodego pokolenia w zaścianku Bohatyrowiczów. Pokochał Justynę od pierwszego spotkania, ona dostrzegła jego uczucie.

3. H. Sienkiewicz wobec współczesniej sobie rzeczywistości.

W pierwszych dziesięciu latach jego bogatej i różnorodnej twórczości prozatorskiej dominuje nowelistyka, w której poruszał aktualną problematykę pozytywistyczną. Kreślił obrazki obyczajowe (Hania), ukazywał życie wsi pouwłaszczeniowej w zaborze rozyjskim (Szkice Węglem), sytuację chłopa polskiego zmuszonego do służby wojskowej wejskowej w zaborczej armii pruskiej w czasie wojny z Francją 1871 roku (Bartek Zwycięzca), los emigrantów chłopskich w Ameryce (Za chlebem), marnowanie się talentów dzieci wiejskich (Janko muzykant) czy też stosunki w zaborczej szkole poddawanej germanizacji (Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela). Osobną grupę stanowią nowele amerykańskie, piętnujące m.in. zagładę Indian

(Orso, Sachem) lub mówiące o losie emigrantów popowstaniowych, wśród nich arcydzieło polskiej nowelistyki - Latarnik. Wraca też do satyrycznie i humorystycznie traktowanego tematu współczesnego w noweli "Ta Trzecia", gdzie ośmiesza obłudę obyczajową burżuazji warszawskiej, światka dziennikarskiego i przedstawicieli cyganerii.

4. Problem edukacji i wychowania.

Eliza Orzeszkowa - "Nad Niemnem" - Andrzejowa Korczyńska - patrz wyżej.

Bolesław Prus - "Lalka" - Ochocki - dobrze wykształcony, pokolenie pozytywistów bardzo duży nacisk kładło na dobre wykształcenie.

Eliza Orzeszkowa - "Nad Niemnem" - Witold Korczyński - uważał, że dobra edukacja jes ważna, sam też był dobrze wykształcony.

Eliza Orzeszkowa - "Nad Niemnem" - szlachtata zaściankowa ma słabe wykształcenie lub nawet żadnego, jednak sznują pewne zasady i wierzą w pewne ideały (napisane wyżej).

Henryk Sienkiewicz - "Szkice węglem" - ciemnota i zacofanie chłopstwa. Ani Rzepa ani Rzepowa nie umieli czytać i nie wiedzieli, jakie prawa im przysługują.

5. Motyw fascynacji nauka i techniką w utworach pozytywistycznych.

- Bolesław Prus: "Lalaka" - Ochocki - idealista naukowy. Amrzy o przypięciu ludzkości skrzydeł, "o locie machiny ciężkiej, napełnionej i opancerzenej jak pancernik". Żyje w świecie naukowej utopii.

- Bolesław Prus: "Lalaka" - Wokulski - również był zafascynowany nauką, zarówno w młodości, jak i w późniejszych latach swojego życia (w laboratorim Geista w Paryżu).

- Bolesław Prus - "Powracająca fala" - Gosławski - twórca wielu pomysłów w fabryce Adlera, chciał założyć własny warsztat.

- Eliza Orzeszkowa - "Nad Niemnem" - Witold Korczyński - uważa, że należy zreformować rolnictwo, a co się z tym wiąże wprowadzić nowe urządzenia usprawniającą pracę na roli.