Porównanie romantycznej i pozytywistycznej koncepcji patriotyzmu. "Patriotyzm przetrwania" a ugodowość i lojalizm. Wymowa opowiadania B. Prusa Omyłka : sens tytułu, ocena postaw bohaterów, motyw odwagi, tchórzostwa, prawdy i kłamstwa. Porównanie postaw kasjera z Omyłki i Zołzikiewicza ze Szkiców węglem . Pozytywiści wobec romantyzmu i powstania styczniowego (przykłady z biografii i twórczości). Motyw powstania styczniowego w twórczości pozytywistów (zestawienie). Hołd bohaterom powstania styczniowego w twórczości E. Orzeszkowej. Wpływ powstania styczniowego na biografie i postawy bohaterów Nad Niemnem . Motyw klęski powstania styczniowego w liryce A. Asnyka.

Porównanie pozytywistycznej i romantycznej koncepcji patriotyzmu.

Spór pokoleń.

Po klęsce powstania styczniowego nastąpił upadek wartości romantycznych "starego" pokolenia. "Młodzi" odrzucali tradycję literacką: Biblię, historię, folklor. Tematem twórczości stała się teraźniejszość; krytyka rzeczywistości. Etos walki zmienił się w etos pracy, indywidualizm - w zbiorowość. Romantycy kreowali bohatera tragicznego, samotnego, a pozytywiści - zafascynowanego nowoczesnością inteligenta albo człowieka z nizin społecznych. Świat poznawano przy pomocy nauki i doświadczenia (scjentyzm, empiryzm).

Pokolenie "młodych" zrodziło się ze zdeklasowanej szlachty. Należeli do niego w większości słuchacze Szkoły Głównej - "papież" polskiego pozytywizmu Aleksander Świętochowski, Piotr Chmielowski, Julian Ochorowicz, Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa. Nowa generacja uważała, iż niepodległościowy zryw może doprowadzić do upadku świadomości narodowej osłabionego już walkami społeczeństwa. Prezentowała ideały postępowe i demokratyczne. Drogą do wyzwolenia miały być praca u podstaw i praca organiczna. "Młodzi" wskazywali na konieczność rozwoju oświaty, przemysłu, postulowali asymilację Żydów i emancypację kobiet.

Spór generacji "młodych" i "starych" zaznaczył się w prasie. "Młodzi" wystąpili na łamach "Przeglądu Tygodniowego". Atak prowadził głównie Świętochowski w manifeście "My i wy". "Starzy" skupieni byli wokół "Biblioteki Warszawskiej" i konserwatywnej prasy galicyjskiej "Czas". Spór dotyczył stosunku do tradycji, religii, nauki oraz funkcji literatury i sztuki.

"Patriotyzm przetrwania" a ugodowość i lojalizm.

Tuż po klęsce bronili dobrego imienia powstania głównie "czerwoni" emigranci lub bliscy im pisarze. Tymczasem przeprowadzono też obrachunek krytyczny z powstaniem i tutaj można wyróżnić dwie postawy:

. Stańczycy (konserwatyści krakowscy)

Działacze:

- Józef Szujski

- Michał Bobrzyński

- Stanisław Tarnowski

Stronnictwo to powstało w latach 60-tych XIX w. Byli lojalni wobec Austrii. Zwalczali radykalne i postępowe prądy społeczne. Wysunęli koncepcję trializmu (związek trzech państw na zasadzie równoległości). Byli przeciwni tradycji szlacheckiej demokracji, ale i romantycznemu uwielbianiu ludu; najwyższą wartość stanowiło państwo o silnej władzy, zaś chcieli swoje cele osiągnąć przy pomocy Austrii, z którą trzeba zawrzeć kompromis.

Oceniali powstanie jako nieszczęście, które dotknęło wszystkich i zabraniali pielęgnowania tej mentalności, która do tego przywiodła. Poległym należy się żałobne wspomnienie, ale żywi nie powinni tworzyć pochwalnej legendy zdarzeń, które nas tyle kosztowały.

W Tece Stańczyka oskarżyli obóz demokratyczny o dążenie do przewrotu społecznego.

. Pozytywiści warszawscy

Walką powstańczą także uważali za zagrożenie dla społeczeństwa, ale nie godzili się na potępianie wszystkiego. Sądzili, że należy kultywować demokratyzm, zaś u Stańczyków raził ich klerykalizm i deklaracje lojalności wobec Austrii.

Z ich programem były związane takie hasła jak:

- praca organiczna - działalność gospodarcza, oświatowa, naukowa, kulturalna i samorządowa prowadzona legalnie. Przeciwstawiana była spiskom i walkom orężnym, które wyniszczały organizm społeczny. Legalizm nie oznaczał tu godzenia się z zaborami na zawsze, natomiast zaniechanie niecierpliwych planów niepodległościowych do odpowiedniego momentu. Jan Koźmian w 1848 r. w "Przeglądzie Poznańskim" jako pierwszy użył tego terminu.

- praca u podstaw - określenie zadań najpilniejszych i elementarnych, możliwych do wykonania bez specjalnego nakładu kapitałowego, a obejmujących część społeczeństwa najliczniejszą i najbardziej potrzebującą (np. oświecenie, uświadomienie chłopów na wsi, gospodarka w rękach Polaków). Terminu tego użył po raz pierwszy Aleksander Świętochowski, który był zagorzałym zwolennikiem tego rodzaju działań i jednocześnie jednym z największych jego krzewicieli.

- emancypacja kobiet - równouprawnienie (B. Prus Emancypantki )

- asymilacja Żydów - równouprawnienie Żydów (jak i mieszczan). Problem poruszano w latach 1866-1915 w piśmie Izraelici .

B. Prus Omyłka

Sens tytułu - omyłka, w ocenie postaw ludzkich. Uznanie za szpiega starego człowieka, który mieszkał w chacie na tyłach wsi, a za patriotę dwulicowego kasjera, który wsławił się jedynie tchórzostwem i umiejętnością śpiewania patriotycznych piosenek.

Ocena postaw bohaterów :

1. Antoś - mały chłopiec nie rozumie wydarzeń, ale jest bystrym obserwatorem, wrażliwym, otwartym.

2. Mama Antosia - poważana przez współmieszkańców, mądra ( wszyscy przychodzą do niej po radę ), odważna ( w czasie zamieci poczęstowała szpiega gorącym mlekiem, u niej spotykali się tzw. spiskowcy ), sprawiedliwa, wrażliwa.

3. Pan Dobrzański - nauczyciel chłopca, były powstaniec odważny, uczciwy (zganił kasjera za napaść na szpiega)

4. Szpieg - starszy człowiek - były powstaniec, uznany za zdrajcę podczas bytności na emigracji, gdzie tylko on miał pieniądze, a wstydził się przyznać, że pracuje w służbach oczyszczania miasta. Człowiek nieszczęśliwy, wrażliwy, odważny (uratował brata Antka - Władka)

5. Kasjer - tchórz, dwulicowy, obłudny (szczycił się swoim patriotyzmem śpiewając antyrządowe piosenki, ale gdy wcielano do armii to nie poszedł, jak również podczas bitwy koło wsi schował się i wyszedł dopiero po jej zakończeniu. Nie przeszkadzało mu to wydać domniemanego szpiega.)

Porównanie postaw Kasjera z "Omyłki" i Zołzikiewicza ze "Szkiców węglem".

Obydwaj bohaterowie są obłudnymi tchórzami i kombinują jak przeważyć szalę na swoją stronę i się przy tym nie nadźwigać. Kasjer chce odnieść jak największe korzyści z wojny, nie biorąc w niej udziału, Zołzikiewicz natomiast chce pozbyć się męża Rzepowej wysyłając go do wojska zamiast syna wójta, by samemu móc wykorzystać kobietę.

Pozytywiści wobec romantyzmu i powstania styczniowego (przykłady z biografii i twórczości).

Pisarzom debiutującym tuż przed powstaniem styczniowym marzyło się nawiązanie do tradycji wielkiej poezji romantycznej, do jej rozmachu myślowego i jej więzi z życiem narodu. Jednocześnie zdawano sobie sprawę z tego, że trzeba wychodzić poza tamte treści. Wierność tradycji nie powinna polegać na niewolniczym naśladowaniu wieszczów. Zaczynali jako romantycy, zaś pozytywizm mieli dopiero stworzyć. Powstanie traktowali z należytym szacunkiem i potrafili docenić romantyczny zryw, musieli jednak odrzucić ideały na których się wychowali.

Sytuację swego startu radzi byli widzieć jako ponowienie walki pierwszego pokolenia romantyków z klasykami. Tak to ujmował Józef Szujski.

U romantyków krytykowali przede wszystkim:

. ideę mesjanizmu (Michał Bałucki zawarł m. in. w artykule Nasze grzechy krytykę mesjanizmu i mistycyzmu, dopominając się obnażenia błędów przeszłości, które doprowadziły kraj do rozbiorów)

. niechęć do prozy

. brak tendencyjności (według nich literatura powinna zawierać ideę postępu, kult pracy i nauki oraz ofiarność patriotyczną)

. przekonanie o wyjątkowym posłannictwie ideowym, bo swoje przewodnictwo duchowe narodu potraktowali skromnie, bardziej przyziemnie i prozaicznie, jako rodzaj pracy i służby nauczycielskiej

. kreację bohatera romantycznego

Pozytywiści radykalnie zerwali z romantyzmem, a za koronny argument w tej sprawie uchodzi obrachunek z powstaniem styczniowym, dokonany po jego klęsce. Naraziło ich to na wielostronną krytykę, oskarżano ich nawet o zdradę, a przecież sami mieli epizody powstańcze.

Literatura pozytywistyczna jest dziełem właściwie tylko jednego pokolenia. Wydarzeniem, które przesądziło o decyzjach ideowych i orientacjach literackich pisarzy urodzonych w pobliżu lat 1840-1850, stały się wypadki poprzedzające powstanie styczniowe i samo powstanie. Odcisnęły one trwałe piętno na ich dojrzewaniu i powracały w ich wspomnieniach jako fakty, do których odnosili kolejne pasma swych biografii. Nierzadko wiązało się to z osobistym udziałem w wypadkach:

. Michał Bałucki organizował w Galicji siatkę spiskową, mającą wspomagać powstanie w Królestwie. Gdy wpadł w ręce policji austriackiej, niemal przez rok był więziony w Krakowie.

. Adam Asnyk, który na wieść o powstaniu przyjechał do Warszawy z dalekiej zagranicy, przerwawszy studia, brał udział w pracy dwóch kolejnych Rządów Narodowych, a później przez kilka lat ratował się emigracją przed wyrokiem, jaki niechybnie byłby jego udziałem w kraju.

. Eliza Orzeszkowa żarliwie zaangażowała się w sprawy roku 1863 na Polesiu, w opiekę nad rannymi, ukrywanie tropionych i posługi kurierskie (własną karetą paradną udało się jej przewieźć Romualda Traugutta do granicy Królestwa). Sama uniknęła więzienia, ale jej mąż został skazany na zesłanie, a jego majątek skonfiskowano.

. Maria Konopnicka mieszkająca wówczas w okolicach łęczycy, podczas tłumienia w tamtych stronach "buntu" ratowała się wraz z mężem i kilkumiesięcznym synkiem ucieczką do Wiednia, potem do Drezna.

. Aleksander Głowacki (późniejszy Bolesław Prus) jako szesnastoletni gimnazjalista zbiegł do partyzantki. Podczas potyczki został ranny w głowę, był też więziony.

Mimo definitywnego zerwania z romantyzmem pozytywiści niejednokrotnie odwoływali się do minionej epoki i powstania. Robili to m. in.:

. B. Prus w Lalce (postać Stanisława Wokulskiego, człowieka o pozytywistycznym światopoglądzie, jednak przesiąkniętego romantyczną uczuciowością i skłonnością do idealizowania miłości, przekonaniem o swojej indywidualności).

. E. Orzeszkowa w Nad Niemnem (chodziło jej o podtrzymanie narodowej świadomości, ale nie drogą dosłownego powtarzania ich czynu zbrojnego, ale o naśladowanie programu ideowego bohaterów roku 1863

Motyw powstania styczniowego w twórczości pozytywistów (zestawienie).

Autor Tytuł Treść

B. Prus Omyłka Okres bezpośrednio przed i sam czas powstania są tłem dla dziejących się wydarzeń

B. Prus Lalka Stanisław Wokulski brał udział w powstaniu styczniowym, za co został zesłany na Syberię

E. Orzeszkowa Gloria Victis Akcja dotyczy okresu powstania styczniowego i rozgrywa się na terenie walk powstańczych

E. Orzeszkowa Nad Niemnem W powstaniu styczniowym zginął pierwszy brat Benedykta Korczyńskiego Andrzej, zaś drugi (Dominik) został zesłany

A. Asnyk Pijąc Falerno , Prośba Stosunek autora do powstania i jego klęski

A. Asnyk W dwudziestopięcioletnią rocznicę powstania 1863 roku

Hołd bohaterom powstania styczniowego w twórczości E. Orzeszkowej. Wpływ powstania styczniowego na biografie i postawy bohaterów Nad Niemnem .

E. Orzeszkowej mimo cenzury udało się w bardzo wyraźny sposób uwidocznić swoje uczucia dotyczące powstania styczniowego. Wspominając w Nad Niemnem o mogile powstańczej, w której spoczywali dwaj powstańcy, ale i przyjaciele: Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz, dała do zrozumienia, że nie sposób o bohaterach, których lud darzy takim szacunkiem. Sama mogiła w której spoczywają, nie jest zwykłym zbiorowym grobem, ale urasta ona do rangi symbolu. Także utworem Gloria Victis autorka pragnęła oddać pokłon bezimiennym powstańcom poległym w walce z zaborcą.

Motyw powstania styczniowego pojawia się cały czas w Nad Niemnem , choć nie jest on wyrazisty ze względu na cenzurę. Mimo to powstanie niejednokrotnie jest wspominane, ale nie wymieniane ani razu w sposób bezpośredni. Jest jednak obecne, bo miało realny wpływ na życie bohaterów. W mogile powstańczej spoczywali Andrzej Korczyński, Jerzy Bohatyrowicz i pozostali powstańcy, którzy polegli za walkę o niepodległą Polskę. Drugi brat Benedykta Korczyńskiego, Dominik zaś opuścił rodzinne strony.

Motyw klęski powstania styczniowego w liryce A. Asnyka.

A. Asnyk urodził się wcześniej niż pozostali pozytywiści, więc był od nich starszy. Wobec tego silniej niż oni odczuwał związki i wpływy romantyzmu.

Swój stosunek do powstania styczniowego porusza w wierszu Pijąc Falerno . Jest to tzw. liryka bólu istnienia. Chcąc zapomnieć o przeszłości i definitywnie ją odrzucić przyjmuje postawę hedonistyczną, posuwając się nawet do szyderstwa, cynizmu i bluźnierstwa ("winnice rosnące na grobach), które wynikają z krańcowej rozpaczy. W jego życiu nie ma jednak sposobu, który oddałby mu czyste sumienie i zapewnił wewnętrzny spokój. Nawet hedonizm nie pozwala ulżyć jego cierpieniom, jedynym sposobem, by się od nich uwolnić jest śmierć.

W wierszu Prośba klęska powstania ("Widziałem zbrodni zwycięski szał, /Widziałem klęski duchów i ciał"), powoduje że podmiot liryczny nie wierzy w nic, odebrany mu zostaje nawet sens życia. Potrzebny mu jest cel, gdyż jest idealistą i błaga o odzyskanie niepodległości, by umrzeć spokojnie. Bez ustanku szuka nadziei i wiary, chciałby zobaczyć Polskę niepodległą.