Pozytywizm polski a europejski.

Scjentyzm, ewolucjonizm, utylitaryzm, agnostycyzm, monizm przyrodniczy. Związki pozytywizmu polskiego z oświeceniem. Sytuacja ekonomiczna i polityczna w trzech zaborach. Polityczne i ekonomiczne skutki upadku powstania styczniowego. Program społeczny i ekonomiczny pozytywistów warszawskich (odwołania do tekstów publicystycznych). Spór "starej" i "młodej" prasy. Rola A. Świętochowskiego. "Przedburzowcy". Poglądy J. Supińskiego. Stańczycy.

Nazwa pozytywizmu pochodzi od terminu zawartego w dziele francuskiego filozofa Augusta Comte'a Kurs filozofii pozytywnej . "Pozytywny" - realny, użyteczny, pewny i ścisły, względny (nie absolutny). W ten sposób pozytywizm rozwinął się w Anglii i opierał się na zaufaniu do nauki, na metodzie empirycznej i ówczesnej wiedzy przyrodniczej, był wynikiem rozwoju kapitalizmu, a więc głęboko antyfeudalny.

Pozytywizm polski bazował na programie ekonomiczno-społecznym tzw. pracy organicznej (patrz niżej). Wzmocnienie kierunku nastąpiło po upadku powstania styczniowego, kiedy nawiązano do francuskich i angielskich myślicieli (John Stuart Mill, Herbert Spencer, Henry Thomas Buckle). Program pozytywistyczny ogarnął również literaturę (oprócz estetycznych także cele dydaktyczne), dlatego "pozytywizm" w Polsce oprócz światopoglądu i programu społecznego oznacza również epokę literacką. Pozytywizm polski był znacznie opóźniony w stosunku do krajów Zachodniej Europy. Powodem były warunki wewnętrzne kraju pozbawionego państwowości i rozdzielonego pomiędzy trzech zaborców. W poszczególnych zaborach odmienny stopień rozwoju miały procesy społeczno-ekonomiczne, różnił się też stopień ograniczeń, cenzur, nacisków i represji.

scjentyzm - pogląd związany z empiryzmem, według którego prawdziwą i w pełni uzasadnioną wiedzę o rzeczywistości można uzyskać tylko poprzez poznanie naukowe, tzn. oparte na osiągnięciach poszczególnych dyscyplin nauk szczegółowych (A. Comte)

ewolucjonizm - między innymi kierunek filozofii II połowy XIX wieku inspirowany przez teorię Darwina i system filozoficzny H. Spencera, którego głównym założeniem była koncepcja zmienności i postępowego rozwoju całej rzeczywistości (zwłaszcza społecznej). Rozwój ma charakter ewolucyjny (ciągły, stopniowy i jednokierunkowy), dotyczy całej ludzkości, jak również pojedynczych społeczeństw, instytucji i dziedzin kultury.

utylitaryzm - koncepcja etyczna, zgodnie z którą najwyższym dobrem jest pożytek jednostki lub społeczeństwa, a celem wszelkiego działania (zwłaszcza moralnego, społecznego i politycznego powinno być "największe szczęście największej liczby ludzi" (hedonizm), (J.S. Mill)

agnostycyzm - pogląd filozoficzny, negujący możliwość poznania obiektywnej rzeczywistości lub pewnych jej aspektów, fragmentów, zwłaszcza "istoty rzeczy" (Immanuel Kant: "rzeczy same w sobie" - przestrzeń, czas, przyczyna, jedność, wielość itp.), prawidłowości i praw rozwoju świata.

monizm przyrodniczy - pogląd przeciwstawny dualizmowi, zgodnie z którym natura rzeczywistości (bytu) jest jednorodna, istnieje tylko jedna substancja materialna lub duchowa.

Sytuacja w trzech zaborach :

ZABÓR AUSTRIACKI - GALICJA.

•  Kryzys rolnictwa wywołany konkurencją Stanów Zjednoczonych, powolna mechanizacja - spowodowana brakiem funduszy; przewaga drobnych gospodarstw własnościowych. W przemyśle zaznaczył się ogólny słaby wzrost produkcji, rozpoczęto wydobycie ropy naftowej.

•  Dzięki autonomii galicyjskiej nastąpił rozwój szkół i instytucji kulturalnych - działały dwa polskie uniwersytety (krakowski i lwowski), a w roku 1871 powstała Akademia Umiejętności. Istniały polskie teatry. Swoboda druku umożliwiała wydawanie publikacji, które nie mogłyby ukazać się w innych zaborach.

•  Warstwy dominujące to rodowa arystokracja i bogate ziemiaństwo, konserwatywne i odnoszące się z niechęcią do działań powstańczych i rewolucyjnych.

•  We Lwowie powstaną organizacje socjalistyczne, a także rozwinie się ruch chłopski.

ZABÓR PRUSKI

•  W rolnictwie utrwalił się model kapitalistyczny, produkcja zbożowa przestawiona na hodowlę (zbytek na rynku niemieckim), wysoki poziom mechanizacji. W przemyśle produkcja ma tendencje wzrostowe (głównie Śląsk i Wielkopolska), pojawiają się nowe struktury przemysłowe (spółki akcyjne). Następuje gwałtowny proces urbanizacji, nowoczesną infrastrukturę tworzy rozwinięta sieć kolejowa i łączności (telegraf, telefon, poczta).

•  Ludność poddana germanizacji - osłabienie życia kulturalnego. Ograniczenie działań oświatowych i społecznych na terenie Poznańskiego. Powstały instytucje naukowe (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk), biblioteki, wydawnictwa i czasopisma ( Tygodnik Poznański ).

ZABÓR ROSYJSKI - głównie KRÓLESTWO POLSKIE

•  Kryzys rolnictwa (konkurencja USA), połowa użytków rolnych zajęta przez małe gospodarstwa; mechanizacja dopiero na początku XX wieku. Rozwój przemysłu po otwarciu granicy Cesarstwa: przemysł chemiczny (Łowicz), farmaceutyczny (Pabianice), włókienniczy (okręg łódzki). Następuje ogólny wzrost produkcji przemysłowej; powstawanie spółek akcyjnych. Rozwój urbanizacji (Warszawa i Łódź).

•  Narastająca rusyfikacja, ograniczenie możliwości pracy oświatowej, naukowej i kulturalnej (działalność generała - gubernatora). Rosyjski językiem urzędowym; Warszawa miastem gubernialnym - traci status stolicy. Trwa stan wojenny (do 1914) - uciążliwa cenzura prasy i wydawnictw.

Do pozytywistach warszawskich należeli: Aleksander Świętochowski, Bolesław Prus, Julian Ochorowicz, Piotr Chmielowski, a także Eliza Orzeszkowa. Reprezentowali oni krytyczną postawę wobec powstania, uważając je za wydarzenie tragiczne i szkodliwe, jednak uważali, że demokratyzm należy kultywować i nadać mu rozmach.

Poglądy Orzeszkowej odzwierciedla esej wydany w Wilnie w 1880 roku Patriotyzm i kosmopolityzm , w którym mówi o wadze związków społecznych i historycznych, a także o obowiązku pracy.

"Przysługi otrzymane od społeczeństwa rodzimego jednostka wynagrodzić może tylko osobistą, własną pracą, a części zasobu zgromadzone przez wieki i miliony, na korzyść swą użyte, zwrócić zasobowi temu w postaci wytworów tej pracy."

Prus swój punkt widzenia przedstawił w Szkicu programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa , opublikowanym w 1883 roku w "Nowinach". Uważa, że człowiek nie może istnieć bez społeczeństwa, którego rozwój zależy od stopnia rozwoju jednostek. Państwo powinno być zamieszkane przez ludność silną, pracowitą i oświeconą. Szczęście, doskonałość i użyteczność to cechy, które poprzez jednostkę wpływają na społeczeństwo. Harmonia interesu prywatnego i społecznego to ideał, do którego dąży cywilizacja. Natomiast celem doskonalenia człowieka ma być wszechstronny rozwój jego fizyczności, zmysłów, inteligencji i uczuć i aby to było możliwe trzeba stać się "członkiem czynnym nie tylko swojej rodziny, ale rozmaitych spółek, w których kształcą się przymioty obywatelskie. [...] Ale doskonalić się prawdziwie można tylko przez pracę i stosunki." Doskonałość człowieka jest zależna od stopnia znajomości praw natury i opanowania ich, dlatego należy upowszechnić nauki przyrodnicze i techniczne.

"Znaczy, że do zwiększenia sumy szczęścia i doskonałości trzeba, ażeby jak najwięcej jednostek, że nie powiem: każda jednostka, miała na własność jakieś siły natury, czy to ziemię, czy zwierzęta, czy motory, a obok nich pewną ilość surowych i przerobionych materiałów, gotowych wyrobów i łatwość nabycia gotówki."

Świętochowski , zwany również "papieżem pozytywistów" przedstawił swoje poglądy we Wskazaniach politycznych :

"Pragniemy życia i szczęścia - rzeczywistego. Otóż przekonaliśmy się w bolesnych doświadczeniach, że ani jednego zapewnić, ani drugiego dać nam nie może gra w loterię wojenną i zagraniczne łaski, lecz ciężka, spokojna i wytrwała praca. [...] W dawniejszych traktatach politycznych panowała jakaś wrzawa wojenna, brzmiały bębny i trąby bojowe, każde słowo było cięciem pałasza lub świstem kuli: w obecnych, o ile je posiadamy, widzimy tylko głęboko w ugory rodzime zaryty pług i słyszymy spokojne nawoływania spracowanych oraczów. Tam obrazy przedednia rozstrzygającej bitwy, tu zabiegi około siewów i zbiorów. [...]

Jeżeli przed naszymi oczyma świeci wyczekiwany, a dotąd niespełniony ideał społeczeństwa, nie jest on groźnym, zakutym w zbroję państwem, lecz systemem stosunków, dozwalających wszystkim jednostkom rozwijać się naturalnie, pracować spokojnie, ujawniać swe pragnienia wszechstronnie."

W 1871 roku opublikował manifest My i wy , w którym miał być zawarty program młodych. Niestety czytelnik nie może dowiedzieć się o nim zbyt wiele, a autor przedstawia same ogólniki. Mówi o potrzebie postępu, rozpowszechnieniu nauki w społeczeństwie.

"My jesteśmy młodzi, nieliczni, nie rządzący się widokami własnych korzyści, uwolnieni z obowiązku hołdowania pewnym stosunkom i znajomością; wypowiadamy swoje przekonania otwarcie, nie lękamy się sądu i kontroli, pragniemy ją rozciągnąć na wszystkich, pragniemy pracy i nauki w społeczeństwie, pragniemy wywołać siły nowe, zużytkować istniejące, skierować uwagę przed, a nie poza siebie - oto nasze wady. Wy jesteście starzy, liczni, krępowani między sobą tysiącem niewidzialnych nici, skradacie się ze swoimi zasadami nieśmiało, żądacie w literaturze spokoju, nieruchomości, każecie wszystkim patrzeć w przeszłość, szanować nawet jej błędy."

Manifest ten łączy się ściśle ze sporem "starej" i "młodej" prasy, prezentując program społeczny "młodych" oraz ich poglądy opowiadające się za odrzuceniem przeżytków szlachetczyzny oraz tradycyjnego sposobu życia i gospodarowania. "Młodzi" reprezentowani przez pozytywistów występowali na łamach Przeglądu Tygodniowego , krytykując obóz zachowawczy i tradycjonalistyczny, atakując konsekwencje (głównie polityczne) romantycznego sposobu myślenia. Reprezentowali ideał postępowego, demokratycznego światopoglądu mieszczańskiego.

"Starzy" reprezentowali tradycyjne, niechętne postępowi poglądy. Skupieni byli wokół "Biblioteki Warszawskiej", a także wokół konserwatywnej prasy galicyjskiej - Czas . Istniały jednak pewne płaszczyzny, na których poglądy przeciwstawnych obozów były zgodne. Była to m.in. niechęć do politycznych implikacji romantyzmu lub też postaw ugodowych.

Dużym utrudnieniem w polemice i przedstawieniu własnych poglądów była cenzura carska, zmuszająca publicystów do stosowania omówień, metafor, a także frazeologii retorycznej. Przeciwstawne poglądy obu obozów dotyczą stosunku wobec tradycji, nauki, religii, oceny klas społecznych, a także funkcji literatury i sztuki.

Aleksander Świętochowski jest również autorem artykułu opublikowanego w 1873 roku - Praca u podstaw , w którym dowodzi, że idea pracy przełamie konserwatywne nawyki i bariery między klasami.

"U nas, pomimo że wrodzona łagodność narodu nie posługiwała się nigdy wyrafinowanym tyraństwem [...], postępowanie jednak obywateli z włościanami nie miało nic wspólnego z ojcostwem i opieką. Zawsze pojedynczymi wyrazami tych proporcji był przesąd, szlachecka buta, pogarda, niedbalstwo, a często ekonomskie baty. I dlatego, jeżeli wykładnik dzisiejszych stosunków nie ma być ujemny, powyższe czynniki zmienione być winny na: szkółki, biblioteczki, moralne wpływu, opiekę i tym podobne dźwignie ludowej oświaty i dobrobytu."

"Praca u podstaw" miała na celu rozszerzenie i przebudowę świadomości społecznej, a także wprowadzenie przekonania, że pomimo trudnej sytuacji politycznej (działania prowadzone przez zaborców, dążących do wynarodowienia Polaków) świat się zmienia i tworzy się nowoczesna cywilizacja miejsko- przemysłowa, a także dochodzą do głosu nowe klasy i warstwy społeczne. Warunkiem przetrwania narodu miało być uświadomienie tych warstw poprzez szeroki program edukacyjny i reedukacyjny. Przekonanie to wiązało pozytywistów z tradycją oświeceniową. Zawodność środków politycznych (wobec odsuniętej nadziei na odzyskanie niepodległości) została zastąpiona przez działania w sferze społecznej i ekonomicznej.

Mimo wzburzenia, jakie Świętochowski wywołał swym artykułem Wskazania polityczne , miał on duży wpływ na ówczesną inteligencję, szczególnie kiedy objął redakcję pisma Prawda , w którym ogłaszał stały felieton o znamiennym, ironicznym tytule Liberum veto .

"Przedburzowcy" składali się z młodych pisarzy galicyjskich, m.in. należeli do nich: Michał Bałucki, Edward Lubowski, Walery Łoziński, Mieczysław Romanowski, Józef Szujski i Ludwig Gumplowicz. Ich nazwa pochodzi z wiersza Żegnaj Romanowskiego, w którym "przedburzowiec" oznacza człowieka przynależnego do "przeklętego plemienia", dotkniętego letargiem, oczekującego na burzę, która ocuci zmartwiałe serce.

"Przedburzowcy" pragnęli wielkiego przełomu historycznego i oczyszczającej przemiany, która miałaby gruntownie odrodzić naród, modlili się o sukces w walce z zastojem, zacofaniem i nawykiem społeczeństwa do niewoli. W 1863 roku wszyscy wzięli udział w powstaniu: Romanowski zginął, a po klęsce większość z nich znalazła się w więzieniu.

Opowiadali się przeciw mesjanizmowi i mistycyzmowi, krytykowali wierszoróbstwo romantyczne - środkiem wyrazu miał być dramat, poemat, a także prozatorska powieść.

Byli zwolennikami jednego z najwybitniejszych ówczesnych ekonomistów polskich, a zarazem filozofa pozytywistycznego - JÓZEFA SUPIŃSKIEGO. Jego najważniejsze dzieło to dwutomowa Szkoła polska gospodarstwa społecznego , w której przeciwstawia się lekceważeniu spraw gospodarczych przez romantyków oraz frazesom o wyższości ducha nad materią. Uważał, że duch ludzki nie rozwija się w biedzie lecz w zdrowym "ciele", natomiast moralność społeczeństw podnoszona jest przez powszechną oświatę i dobrobyt, a nie przez nawoływania moralistów. Bieda i zacofanie są przyczyną występków popełnianych w społeczeństwie, rzadziej zdarza się to w zbiorowościach zamożnych. Groźbą narodu jest mesjanistyczna wiara w wielką rolę przywódczą wobec innych narodów i marzenia poetyckie o pożytkach z przegranych powstań. Niewłaściwe jest odnoszenie się z pogardą do cywilizacji przemysłowo-handlowej oraz skrzętności praktycznej Zachodu. Nie powinno odkładać się unowocześnienia społeczeństwa i należy działać w tej dziedzinie (mimo ograniczeń w niewoli narodowej) o wiele skuteczniej i wszechstronniej. Nasze zacofanie nie wynika z niewoli politycznej, lecz ta niewola wynikła z zacofania.

Stańczycy rekrutowali się z konserwatystów galicyjskich, którzy w roku 1863 zaangażowali się w pomoc Królestwu, przechodząc na pozycje ugody z Austrią. Należeli do nich m.in.: Józef Szujski, Stanisław Tarnowski i Stanisław Koźmian. Ich nazwa pochodzi od tytułu felietonów Szujskiego, opublikowanych w 1869 roku - Teka Stańczyka (satyryczną tonację felietonów zapowiadało imię błazna-filozofa).

Oceniali powstanie jako nieszczęście, które dotknęło wszystkich i choć sprzeciwiali się osądom zaborczych sądów wojskowych, byli przeciwni pielęgnowaniu mentalności, która doprowadziła do wybuchu. Przyznawali hołd poległym, jednak nie zgadzali się z tworzeniem pochwalnej legendy zdarzeń, które tyle kosztowały Polaków. Kpili z prób uświęcania wspomnień i symboli roku 1863, z sentymentalizmu, z jakim rozpamiętywano konspirację i gotowanie się do nowych spisków. Uważali, że należy skończyć z patriotyzmem egzaltowanym oraz z mesjanistycznymi utopiami. Według nich postawa rewolucyjna straciła sens polityczny i społeczny i kłóciła się z nauką Kościoła. Przeciwstawiali się irracjonalizmowi politycznemu i zachwianiu moralno-religijnego porządku.