Geneza nazwy

W żadnym kraju europejskim nie używa się terminu pozytywizm w podobnym jak u nas znaczeniu. Europa okres ten zwykła nazywać naturalizmem, realizmem, też symbolizmem. Termin pozytywizm stosuje się do jednego z wielkich systemów politycznych, którego główne tezy zostały sformułowane w XIX wieku i który miał potem kontynuację w XX wieku. O pozytywiźmie piszą więc na Zachodzie historycy filozofii, a nie historycy literatury, w Polsce jedni i drudzy.

Czas trwania epoki

W historii literatury polskiej pozytywizmem nazywa się okres pomiędzy romantyzmem a Młodą Polską, przy czym za datę kresu romantyzmu przyjmuje się rok 1863, a za początek Młodej Polski - zazwyczaj lata 1890 - 1895.

Najważniejsze wydarzenia historyczne

POLSKA EUROPA

1864 - uwłaszczenie chłopów w Królestwie; 1867 - autonomia Galicji; 1872 - początek walki Bismarcka z polskością 1874 - likwidacja Królestwa Polskiego. Powstaje Kraj nadwiślański (?epe??c????????? ????); 1890 - złożenie zwłok Mickiewicza na Wawelu; 1894 - Hakata; 1866 - wojna Prus i Włoch z Austrią; 1867 - powstanie Austro-Węgier; 1868 - zamach stanu cesarza japońskiego. Początek reform; 1869 - 871 - sobór watykański; 1870 - 1871 - wojna francusko-pruska; 1871 - Republique Francaise; 1877 - 1878 - wojna turecko rosyjska; 1878 - niepodległość Serbii, Czarnogóry i Rumunii; 1879 - urodziny Stalina; 1882 - Trójprzymierze - Niemcy, Austro-Węgry, Włochy; 1883 - urodziny Mussoliniego; 1885 - kodeks berliński - podział Afryki między państwa europejskie; 1889 - urodziny Hitlera; 1891 - przymierze rosyjsko-francuskie

Przemiany społeczne i gospodarcze

Pokonany politycznie kraj, mocno zapóźniony w rozwoju ekonomicznym i społecznym, gdy cała Europa przeżywa wspaniały rozkwit cywilizacji, wlec się może jedynie w ogonie państw wolnych i budujących dobrobyt swych obywateli. Zrozumiało to młode pokolenie Polaków i zaczęło głosić nowe, inne sposoby ratowania ojczyzny. W związku z tym za datę początkową pozytywizmu uznaje się rok 1863. Za granicę końcową można uznać w przybliżeniu ostatnie lata XIX w., kiedy pojawiają się kolejne, nowe założenia programowe w literaturze i sztuce.

Postawę polityczną pokolenia popowstaniowego kształtuje przede wszystkim hasło "nie dajmy się wyniszczyć". Kolejne klęski zrywów zbrojnych zrodziły pewność, że naród jest za słaby, by móc liczyć na zwycięstwo w walce z zaborcami. Stąd też zrezygnowano z walki narodowowyzwoleńczej, z działalności konspiracyjnej, na rzecz tzw. trzeźwości politycznej, która daje szansę utrzymania się w jedności i możliwość rozwoju narodu włączonego w organizm polityczny państw zaborczych.

Galicja. Duże swobody polityczne. Wpłynęło to na rozwój szkół i instytucji kulturalnych. W Krakowie i we Lwowie działały polskie uniwersytety, powstała Akademia Umiejętności, polskie teatry i wydawnictwa miały dość szerokie pole działania. Z drugiej strony władze austriackie widziały nasze ziemie przede wszystkim jako zaplecze gospodarcze i dlatego faworyzowały polskie ziemiaństwo. Warstwa ta przybrała wiernopoddańczą postawę wobec Austrii.

Arystokracja wysłała list do cesarza poddający Galicję we

władanie cesarza. Podobnie było z "Teką Stańczyka" (autorstwa czołowych naukowców i publicystów) w której nawoływano do całkowitego posłuszeństwa władzom. Organem prasowym "stańczykowców" był krakowski "Czas". Położenie mas chłopskich było tragiczne.

Zabór pruski. Sytuacja Polaków była znacznie gorsza. Szczególnie pod rządami Bismarcka (kanclerza) zabór pruski podlegał wyniszczającej germanizacji. Ograniczono działalność kulturalną, oświatową, społeczną oraz utrudniono osiedlanie się na nowych terenach.

Zabór rosyjski. Klęska powstania styczniowego, które rozegrało się głównie na tych terenach, sprowadziła na Królestwo szczególne represje. Polacy zostali usunięci z pracy w administracji, językiem urzędowym został rosyjski, rusyfikacją objęto szkoły i urzędy. Warszawa przestała być stolicą, byłym powstańcom konfiskowano majątki, cenzurowano prasę, wydawnictwa i spektakle teatralne.

Odkrycia naukowe i techniczne

•  1864 angielski fizyk J. C. Maxwell wskazuje na teoretycznie możliwe istnienie fal radiowych;

•  pierwszy most kratowy na Vistuli (Kierbedzia);

•  1865 francuski chemik L. Pasteur konserwuje wino przez podgrzanie go do 45 - 50 o C (pasteryzacja);

•  1866 - bateria;

•  1868 Werner Siemens konstruuje uniwersalny przyrząd do pomiaru napięcia mocy i oporności prądu elektrycznego;

•  1869 - Kanał Sueski;

•  1870 - ceramiczne miski klozetowe by Thomas William Twyford - garncarz ze Stoke-on-Trend;

•  1875 - układ CGS - nowy system miar (1881- zatwierdzony i jedyny obowiązujący w fizyce);

•  A.G. Bell - głośnik do telefonu;

•  1876 - silnik czterosuwowy;

•  1880 - automaty telefoniczne;

•  system trójfazowy do przesyłania energii elektrycznej;

•  1883 - pierwszy samochód z silnikiem spalinowym;

•  1889 - wieża Eiflla.

Poglądy filozoficzne i postawy

1. Główni przedstawiciele filozofii:

A.COMTE "Wykłady filozofii pozytywnej" - filozofia pozytywna :

•  filozofia pozytywna ma sens praktyczny - ma służyć poprawie życia, badać przedmioty rzeczywiste i rzeczy dostępne rozumem;

•  cel tej filozofii - uzyskiwać wiedzę pewną;

•  wzorem postępowania filozofa są nauki przyrodnicze (fizyka, chemia) i ich metody: eksperyment i obserwacja;

•  przedmiotem badań mogą być tylko fakty fizyczne, a nie psychiczne, gdyż o psychice wiedzy pewnej posiąść nie można;

HERBERT SPENCER "Wstęp do socjologii" - ewolucjonizm

•  był uczniem Darwina;

•  propagował ideę ewolucjonizmu, czyli myśl, że cała rzeczywistość podlega stałej zmianie w jednym kierunku i według jednego prawa;

•  ta ewolucja to rozwój i postęp ludzkości;

•  u podstaw jego myśli leżała biologia;

HIPOLIT TAINE "Rasa, środowisko, moment" - determinizm

•  uważał, że każde zjawisko ludzkiej rzeczywistości jest uwarunkowane przez zespół czynników - oznacza to, że jest zdeterminowane, bo "determino" znaczy "ograniczam";

•  zdeterminowany przez różne okoliczności jest pisarz;

•  "determinaty" człowieka to: rasa (jakie cechy dziedziczy), środowisko (gdzie się wychowuje), moment dziejowy (w jakiej chwili historycznej żyje);

JOHN STUART MILL "Co to jest utylitaryzm?" - utylitaryzm

•  głosił "użyteczność" wszystkich dzieł człowieka, w tym także literatury;

•  wszystko, co czyni człowiek, powinno przynosić pożytek społeczeństwu, nauczać, wychowywać, krzewić ideały moralne itd. (tylko takie działania mają sens);

•  na postulowaniu "użyteczności" polega utylitaryzm.

2. Kierunki filozoficzne

MONIZM PRZYRODNICZY :

•  jedność świata natury i ludzi - cały świat podlega tym samym prawom;

•  stosowanie do badania sfery ludzkiej metod biologii i fizyki, eksperymentu i obserwacji;

SCJENTYZM :

•  zaufanie do nauki opartej na doświadczeniu i rozumowaniu, gdyż tylko ona jest źródłem rzetelnej wiedzy;

PRAKTYCYZM :

•  stawianie sobie osiągalnych, rozsądnych celów, troska o dobór środków do ich urzeczywistnienia; odwrotność romantycznego "mierz siły na zamiary"

AGNOSTYCYZM :

•  zakłada, że nie można do końca poznać świata i praw nim rządzących;

•  są rzeczy, których rozum nie ogarnia - są i będą, lecz nie należy się nimi zajmować;

•  badać trzeba tylko dostępne zmysłom zjawiska i ich związki;

ORGANICYZM :

•  pochodna ewolucjonizmu i patrzenia na świat człowieka z punktu widzenia biologa;

•  traktowanie społeczeństwa jako organizmu - jeśli zachoruje drobna nawet jego część, to całe społeczeństwo to odczuje;

RELATYWIZM :

•  głosi, że pojęcia takie jak dobro, zło, piękno, prawda są względne, zależne od relacji i okoliczności (czyli są relatywne)

MINIMALIZM :

•  człowiek powinien zajmować się tylko tym zbiorem zagadnień, który jest mu dostępny i możliwy do zbadania;

NATURALIZM :

•  krytykowany i odrzucany przez Sienkiewicza za zajmowanie się marginesami, a nawet "rynsztokami życia";

•  obrazy Powiśla w "Lalce";

•  pisarze przyjmują postawę uczonych - badaczy przyrody;

•  podstawowy postulat to obiektywizm (dydaktyzm odsuwa się na plan dalszy);

Gatunki literackie

•  nowela

•  opowiadanie

•  powieść

•  powieść tendencyjna

•  powieść realistyczna

•  powieść historyczna

•  obrazek poetycki

•  artykuł programowy

•  felieton

•  reportaż

Prądy estetyczne epoki:

Realizm - kreowanie świata przedstawionego utworu literackiego w sposób wiernie oddający rzeczywistość obiektywną, zastaną przez twórcę. Dostrzec tu można powrót do znanej w starożytności zasady mimesis - obrazowania, naśladowania. Pisarz osiąga zamierzony cel przez wnikliwą obserwację, rzetelną wiedzę o społeczeństwie i prawach rządzących w świecie. Bohaterami utworów literackich są przeciętni, nie wyróżniający się z otoczenia ludzie. Najwłaściwszą formą literacką jest powieść - jako posiadająca największe możliwości przedstawiania rzeczywistości. W powieściach (opowiadaniach) nadrzędna jest rola wszechwiedzącego narratora, reprezentującego wszechstronną wiedzę o świecie. Twórcami prozy realistycznej są między innymi Francuzi - H. Balzac " Ojciec Goriot ", Stendhal, Anglik - K. Dickens, Rosjanie - Lew Tołstoj " Anna Karenina ", F. Dostojewski " Zbrodnia i kara ".

Odmianą realizmu jest realizm krytyczny (występujący w literaturze polskiej na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku), kiedy rzeczywistość obiektywna zostaje w dziele literackim poddana krytyce. Twórca występuje w stosunku do niej z pozycji ideologa pozytywistycznego, który poddaje surowej ocenie wszelkie przejawy niezgodności z założeniami epoki. Do najwybitniejszych osiągnięć realizmu krytycznego należą liczne dzieła E. Orzeszkowej, H. Sienkiewicza, B. Prusa (przede wszystkim " Lalka "), M. Konopnickiej.

Naturalizm (weryzm) - prąd ten powstał we Francji, wywodził się z twórczości G. Flauberta, braci E. i J. Goncourt oraz z podstaw filozofii H. Taine'a. Twórca i teoretyk naturalizmu E. Zola pragnął upodobnić metody stosowane w dziele literackim do metod, jakimi posługują się nauki eksperymentalne. naukowość polegać miała na postawie skrajnie obiektywistycznej. Pisarz nie miał prawa podporządkować obrazu świata założonym z góry tendencjom, występować w roli komentatora, przedmiotem jego zainteresowania miały być zjawiska świata współczesnego w postaci surowej. W Polsce teoretykami naturalizmu byli: A. Sygietyński, A. Dygasiński. S. Witkiewicz, B. Prus.