Zagadnienia ogólne

Geneza nazwy

Terminem oświecenia nie nazywamy ani określonej formacji w dziejach politycznych czy społecznych, ani kierunku czy systemu filozoficznego, ani nawet jednolitego zespołu konwencji artystycznych czy literackich. Nazwa ta służy głównie do oznaczenia prądu kulturowego, który obejmując wszystkie te dziedziny usiłował poddać je pod ocenę i kierownictwo wiedzy doświadczalnej i rozumu, określonego wówczas mianem światła naturalnego.

Oświecenie było bodaj pierwszą w nowożytnych dziejach formacją kulturową całkowicie "świadomą" swego istnienia. Ówcześni ludzie mówili często o swych czasach jako o "wieku rozumu"(w Anglii), "wieku filozofów" (we Francji), czy "wieku oświeconym". Ten ostatni termin powstał w Niemczech i rychło rozpowszechnił się w całej Europie, nadając z czasem nazwę całemu okresowi literackiemu.

Czas trwania epoki i okresy oświecenia

Pamiętając o umowności dat w dziejach kultury, można wyodrębnić trzy zasadnicze fazy polskiego oświecenia:

M wczesną - od lat 40 XVIII w. do roku (1764 elekcja Stanisława Augusta)

M dojrzałą (zwaną też czasami stanisławowskimi) - lata 1764 - 1795 (III rozb. Polski)

M schyłkową (zwaną później oświeceniem lub oświeceniem postanisławowskim) - lata 1795 - 1822 - (początek romantyzmu)

Najważniejsze wydarzenia historyczne

POLSKA EUROPA

1733 - podwójna elekcja - Stanisław Leszczyński i August III - początek wojny sukcesyjnej 1764 - Stanisław August Poniatowski królem 1740 - Fryderyk II królem Prus, Maria Teresa - Austrii 1762 Katarzyna II cesarzową Rosji

1768 -1772 Konfederacja barska 1772 - I rozbiór Polski 1773 - Kasata zakonu jezuitów 1775 - Rada Nieustająca 1780 - projekt Kodeksu praw A. Zamoyskiego 1788 - 1792 Sejm Wielki 1791 - Konstytucja 3 maja 1792 - Targowica 1793 - II rozbiór Polski 1794 - Insurekcja Kościuszkowska 1795 - III rozbiór Polski 1776 - Niepodległość United Stanes of America 1789 - La Revolution (Liberte Egalite Fraternite) 1791- Konstytucja we Francji 1792 - Republique Francaise

1797 - Legiony we Włoszech 1813 - wojska rosyjskie w Warszawie 1799 - Napoleon Bonaparte konsulem we Francji a od 1804 cesarzem 1812 - Napoleon w Rosji 1813 - Battle of Lipsk 1814 - Abdykacja Napoleona 1815 - Battle of Waterloo 1815 - Kongres Wiedeński - Królestwo Polskie 1822 - Brazylia cesarstwem - koniec oświecenia

Przemiany społeczne i gospodarcze

Na zachodzie walczono o wolność, a w Polsce - o ograniczenie nadużyć wolności, o jej nowe rozumienie; Tam problemem była równość, u nas - likwidacja jej pozorów i rozszerzenie na inne poza szlacheckim stany. Na zachodzie istotną kwestią była zasada podziału władzy, szlachecki parlamentaryzm już dawno wprowadził taki podział, który teraz wymagał jednak usprawnienia i wyeliminowania rażących deformacji. Na zachodzie znamienne było dążenie do ograniczenia władzy centralnej, w Polsce zaś - konieczność jej wzmocnienia jako sposób zapobieżenia szlacheckiej anarchii. Tam główną siłą społeczną forsującą nowe idee było mieszczaństwo, u nas siłę tę stanowiła szlachta, a wśród pisarzy i działaczy oświecenia przeważali duchowni.

Ponadto ówczesna RP była zagrożona utratą niepodległości. Nadrzędną sprawą stała się walka o naprawę RP. Oświecenie polskie nie było więc - jak później je określano - "kopią kopii", "drzewem obcego szczepu". Miało swoje własne cechy i uwarunkowania.

Odkrycia naukowe i techniczne

•  1753 - indukcja elektryczna - J. Canton;

•  1765 - moment bezwładności - L. Euler;

•  1767 - pierwsza kolej żelazna - Reynolds;

•  1775 - Samuel Crompton doskonali przędzarkę;

•  1775 - Włoch Alessandro Volta konstruuje "Elektrofor" - źródło prądu

•  1776 - Hatton wynajduje strugarkę do drewna - 4 Pinoki;

•  1781 - James Watt ulepsza maszynę parową;

•  1783 - pierwszy lot balonem;

•  1799 - maska przeciwgazowa;

•  1800 - Thomas Young odkrył interferencje światła;

•  1802 - bateria galwaniczna;

•  1805 - Thomas Plucknett wynalazł kosiarkę do zboża i trawy;

•  1808 - "Claremont" (parowiec) - na linii NYC - Albany;

•  1811 - prawo Avogadry;

•  1812.12.8. - pierwsza eksploatowana lokomotywa;

•  1814.11.14. - "Times" - gazeta;

•  1816 - złoża węgla w Dąbrowie Górniczej - Staszic;

•  - Staszic otwiera szkołę górniczą w Kielcach i Uniwersytet w Warszawie;

•  1821- Faraday - podstawy silnika elektrycznego;

Poglądy filozoficzne i postawy

Empiryzm - (empiria = doświadczenie); prekursorem był angielski filozof Francis Bacon; kładł nacisk na rolę doświadczenia w procesie poznawania świata, odrzucając to wszystko, czego nie da się potwierdzić praktycznie.

Racjonalizm - twórcą był Kartezjusz (:Rozprawa o metodzie"); przywiązywał on szczególną wagę do roli rozumu w poznawaniu prawdy, był zwolennikiem systematycznego, rozumowego ładu w dochodzeniu do prawdy, odrzucał wszelkie uprzedzenia i przesądy; przedstawicielami tego kierunku byli Wolter oraz Denis Diderot.

Deizm - owoc racjonalizmu przeciwstawiającego się wiedzy objawionej i dogmatom wiary; deiści uznawali istnienie Boga jako stwórcy świata, uznawali też wagę nakazów moralnych płynących z religii, odrzucali objawienie i wyznaniowe formy wiary; deistami byli Diderot oraz Wolter, obaj walczący z fanatyzmem religijnym.

Ateizm - (lub materializm) pogląd odrzucający istnienie Boga; pojawił się w pismach francuskiego filozofa przyrody Paula Holbacha.

Irracjonalizm - pogląd filozoficzny, głoszący, że rzeczywistość jest niedostępna poznaniu rozumowemu i odwołujący się do przekonań wyprowadzonych z intuicji, wiary, instynktu i tradycji; wykształcił się pod koniec epoki oświecenia.

Sensualizm - źródłem wiedzy są wrażenia zmysłowe, twórcą tego kierunku był John Locke; twierdził on, że człowiek rodzi się rodzi się jako "czysta karta" (tabula rasa), nie mając doświadczeń, wrodzonych idei czy zasad, które kształtują się dopiero w ciągu życia.

Postawę ludzi oświeceniowych znamionowały: utylitaryzm (najważniejszy cel postępowania to pożytek jednostki i społeczeństwa), humanitaryzm , optymizm , krytycyzm .

Gatunki literackie:

- bajka

- satyra

- poemat heroikomiczny

- komedia

- sielanka

- powieść

- esej

- felieton

- poemat heroiczny

- poemat opisowy

- komedia dell'arte

- oda

Prądy artystyczne i ich cechy

Klasycyzm - wyznaczał poezji cele utylitarne, stawiał przed nią zadania dydaktyczno - moralizatorskie, wyrastające z przekonania o ogromnej roli słowa jako narzędzia oddziaływania na społeczeństwo.

Sentymentalizm - traktował literaturę jako sposób pokazania wewnętrznego życia człowieka oraz kształtowania autentycznych, odrzucających pozory więzi międzyludzkich, co również prowadziło do moralizatorstwa; głównym ideologiem sentymentalizmu był francuski pisarz Jakub Rousseau; termin sentymentalizm upowszechnił się dzięki powieści angielskiego pisarza Lawrence'a Sterne'a "Powieść sentymentalna"; nawiązując do wielu nurtów myśli filozoficznej (m.in. empiryzmu i sensualizmu), sentymentalizm kładł nacisk na analizę jednostkowej sytuacji człowieka, na tkwiące w nim wewnętrzne sprzeczności; analizował też sytuację społeczną, podkreślając negatywną rolę sztucznie tworzonych barier i podziałów stanowych.

Rokoko - styl charakterystyczny dla wytwornej i subtelnej (rozrywkowej) twórczości - dla pewnego typu komedii, oper i drobnych wierszy; istotą jego było rozumienie piękna jako wartości podstawowej, dającej przyjemność obcowania z wytworami sztuki.