Wkład rodziny Czartoryskich w rozwój polskiej kultury.

Jako pierwsi z rodu Czartoryskich w działalność oświatową i kulturalną zaangażowali się Książe Adam Kazimierz Czartoryski, pisarz i bliski współpracownik króla Stanisława Augusta oraz jego żona Izabela. W nawiązaniu do renesansowej tradycji, w swojej rezydencji w Puławach stworzyli oni nowy typ magnackiego mecenatu i literackiego. Byli zarówno uczestnikami intensywnego życia kulturalnego, jak również założycielami wielu placówek kulturalno - oświatowych.

Ogromne znaczenie miało założenie w 1776 roku przez króla Szkoły Rycerskiej zwanej Korpusem Kadetów , której komendantem był Książe Adam. Była to pierwsza w Polsce placówka naukowa wyłączona od wpływów zakonów. Celem nauki było przygotowanie młodych ludzi do służby wojskowej, ale przede wszystkim zwracano uwagę na wykształcenie intelektualne kadetów oraz wyrobienie w nich wzorowej postawy patriotycznej i moralnej.

Czartoryski opracował na użytek uczniów Katechizm kadetów - specjalny zbiór zasad, którymi młodzież mogła się kierować w swoim postępowaniu. Hymnem szkoły stał się wiersz Ignacego Krasickiego "Święta miłości kochanej ojczyzny".

Książe Czartoryski jako członek Komisji Edukacji Narodowej stał się jednym z reformatorów systemu oświaty. Ponadto napisał przedmowę do komedii "Panna na wydaniu", w której zawarł program dla tworzącego się teatru polskiego.

Izabela Czartoryska również wspiera rozkwit kultury w Puławach - m.in. jest założycielką puławskiego ośrodka kultury, patronuje powstawaniu obiektów takich jak np: sentymentalny park w stylu angielskim ; jest także autorką książek dla ludu.

Rodzinna tradycja wspierania przedsięwzięć kulturalnych przekazana została także dalszym pokoleniom :

- Książe Adam Jerzy Czartoryski - syn Adama Kazimierza - mecenas nauki i sztuki

- Książe Konstanty Czartoryski - syn Adama Kazimierza - mecenas sztuki i muzyki

- Książe Władysław Czartoryski - założyciel Muzeum Czartoryskich w Krakowie

FRANCISZEK KARPIŃSKI

Różnorodność tematyczna :

Tematyka utworów Karpińskiego jest związana bezpośrednio z biografią autora :

- miłosne sielanki (m.in. "Do Justyny. Tęskność na wiosnę") odzwierciedlają młodzieńczą miłość do Justyny

- zaangażowane politycznie wiersze patriotyczne (np :"Pieśń dziada Sokalskiego w kordonie cesarskim) - związane są z pobytem na dworach magnackich (m.in. u Czartoryskiego), w pobliżu króla oraz z niepokojem poety o losy ojczyzny (pierwszy rozbiór Polski)

- dramaty i rozprawy (m.in. "O wymowie w prozie albo w wierszu") są wyrazem chęci podzielenia się wiedzą literacką doświadczonego już pisarza oraz ustosunkowania się do panujących zasad poetyckich (sentymentalizm)

- pamiętnik "Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem"- jest utworem podsumowującym życie poety ubarwionym ciekawymi spostrzeżeniami i przemyśleniami autora

Karpiński pisał również utwory : religijne (pieśni nabożne), wiersze o charakterze społecznym, a także dokonywał wielu przekładów.

Obraz miłości w poezji Karpińskiego :

Przykładem utworu o tematyce miłosnej jest sielanka "Do Justyny. Tęskność na wiosnę". Pozornie nie jest to wiersz o miłości, lecz porównanie budzącego się na wiosnę do życia świata natury ze stanem ducha podmiotu lirycznego. Lecz przyglądając się dłużej można zauważyć, że utwór ten jest próbą autoanalizy - samotny podmiot opisuje stan psychiczny i cierpienia spowodowane zawodem miłosnym lub tęsknotą za ukochaną. Chociaż wszystko dookoła rozkwita, w jego sercu jest żal, tęsknota i smutek.

Takie zdominowanie życia przez miłość, smutek, żal, nadwrażliwość są charakterystyczne dla sentymentalizmu .

Jeszcze wyraźniej widać to na przykładzie sielanki sentymentalnej "Laura i Filon". Utwór ten pokazuje parę tytułowych bohaterów, młodych zakochanych ludzi. Akcja rozgrywa się na wsi, na tle przyrody i opowiada o rozterkach i radościach, jakie niesie ze sobą miłość. Gdy Laura przybywa na spotkanie z ukochanym "pod umówionym jaworem" nikt na nią nie czeka .

"Oto już jawor... Nie masz miłego!

Widzę, że jestem zdradzona!

On z przywiązania żartuje mego;

Kocham zmiennika Filona."

Powoduje to podejrzenie o niewierność, co kończy się atakiem rozpaczy i złości, pod czas którego Laura rozbija o drzewo koszyk i targa różowy wieniec. Wtedy zza pobliskich zarośli wybiega Filon i uspakaja Laurę tłumacząc, że chciał tylko przekonać się o jej miłości. Utwór kończy się pogodzeniem się kochanków, wzajemnymi wyznaniami miłości i przysięgą wiecznej wierności. W utworze tym ważne jest (charakterystyczne dla sentymentalizmu) zwrócenie uwagi na świat przeżyć wewnętrznych, próba analizy psychiki zakochanych i wpływu miłości na zachowanie człowieka.

Motywy patriotyczne w poezji Karpińskiego i sposób ich prezentacji :

Karpiński nie jest obojętny wobec ówczesnych problemów społecznych i politycznych. Dzięki temu powstały takie utwory jak : elegia "Tęskność do kraju"- poświęcona konfederacji barskiej, "Pieśń dziada Sokalskiego w kordonie cesarskim" , "Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta, ostatniego polskiego króla z domu Jagiellonów".

"Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta" :

Podmiot liryczny zwraca się do zmarłego przed ponad dwoma wiekami króla i przedstawia mu tragiczną sytuację, w jakiej znalazł się kraj pozbawiony tak wspaniałych władców (Jagiellonów). Utwór ten jest wyrazem tęsknoty do królów, którzy kochają swój kraj, jest również przywołaniem przeszłości, kiedy to Rzeczpospolita była krajem potężnym, zamożnym i "od morza do morza".

"Pieśń dziada Sokalskiego w kordonie cesarskim" :

Utwór ten powstał po I rozbiorze Polski; stylizowany jest na wzór żałobnych śpiewów dziadowskich, plebejskich.. Ukazuje on tragiczną sytuację, w jakiej znalazła się Rzeczpospolita (kordon cesarski ma znaczyć tyle co zabór austriacki). Szczególnie przejmująca wydaje się być personifikacja biedy, która najpierw

"Długo nad granicą stała,

Wolności dotknąć się bała"

a później wkroczyła do Polski i uwięziła wolność. W zniewolonym kraju panoszą się austriaccy urzędnicy, otoczeni przez pochlebców. Dochodzi do poniżania króla, wyśmiewania się z autorytetu władcy.

"Pochlebcy go otaczają,

Palcem biednego stykają.

Ot mówią, kość polizuje,

Dawnej wolności żałuje"

Liryka religijna Karpińskiego:

Wybitnym osiągnięciem Karpińskiego był śpiewnik przeznaczony dla ludu (1792) - " Pieśni nabożne" , w których skład weszły między innymi :

-"Pieśń poranna" - ("Kiedy ranne wstają zorze")

-"Pieśń wieczorna"- ("Wszystkie nasze dzienne sprawy")

- "Pieśń o narodzeniu Pańskim" - ("Bóg się rodzi, moc truchleje")

Według Karpińskiego Bóg jest wszechmogącym i sprawiedliwym sędzią. Pisarz czuje się mały wobec potęgi Boga, lecz nie obawia się go, gdyż stwórca jest nieskończoną dobrocią i wybacza człowiekowi jego grzechy. Karpiński prosi Boga o opiekę nad nim i wszystkimi ludźmi, pragnie również, aby pomógł człowiekowi wejść na dobrą drogę i chronić go przed zbłądzeniem.

"Niedołężność człowieka

Twojego ratunku czeka!"

Bóg jest człowiekowi potrzebny, bo bez niego jest bezbronny - pogrążyłby się całkowicie w grzechu i zepsuciu.

"Laura i Filon" Marii Jasnorzewskiej - Pawlikowskiej jako polemika z sentymentalnym wzorcem wrażliwości :

Na podstawie sielanki F.Karpińskiego "Laura i Filon" Jasnorzewska - Pawlikowska krytykuje model sentymentalnego przestawiania pojęć takich jak miłość, tęsknota, czy zazdrość. Wykorzystując ramy kompozycyjne Karpińskiego, opierając się na głównych elementach sielankowych i sentymentalnych (jawor, koszyk z wikliny, maliny) poetka tak dobierała skojarzenia i środki stylistyczne, że cały melancholijny nastrój "rozsypał się w proch.

"Koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny,

maliny w nim różowe śmiały się po cichu..."

Pisarka starała się udowodnić tym samym fałsz i powierzchowność sentymentalnej wrażliwości, która nie ujawnia prawdziwych uczuć i przeżyć. Według Jasnorzewskiej historia Laury i Filona wygląda jak ze starego kiczowatego francuskiego romansu, który nie ma nic wspólnego z rzeczywistością.

"Laura miała łzy w oczach i przepaskę modrą,

wśród książkowej, pożółkłej i francuskiej woni

leżała, chudą rękę oparłszy o biodro"

W wierszu poetki wszystko jest żywe i ma swój wymiar ("jawor szumiący, ponury i siny" , "koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny"). Według Jasnorzewskiej romans z oświecenia był tak sztuczny, suchy i "płaski ( jak kwiat w książce)", że nie był w stanie nawet zainteresować, a co dopiero oczarować.