Sytuacja społeczna, gospodarcza i polityczna w Polsce w XVIII wieku. Specyfikacja oświecenia polskiego. Twórcy oświeceniowi wobec rzeczywistości (rola twórcy, funkcja literatury, dydaktyzm). Działalność Stanisława Augusta Poniatowskiego ("Monitor", teatr publiczny, Szkoła Rycerska, obiady czwartkowe i "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne"). Rola publicystyki i teatru w dziele reformy.

Wkład braci Załuskich, S. Konarskiego, S. Leszczyńskiego, S. Staszica, H. Kołłątaja i jego współpracowników oraz F. S. Jezierskiego w dzieło reformy. Komisja Edukacji Narodowej - powstanie i działalność. Kwestie społeczne i polityczne w "Powrocie posła" J. U. Niemcewicza. Konstytucja 3 maja. Oświeceniowi reformatorzy wobec kwestii władzy wykonawczej, władzy ustawodawczej, skarbu, obronności państwa, edukacji i wychowania, sytuacji chłopstwa, sytuacji mieszczaństwa (synteza).

SYTUACJA SPOŁECZNA, GOSPODARCZA I POLITYCZNA W POLSCE XXVIII WIEKU

Literatura oświecenia rozwijała się w dramatycznym okresie dziejów narodu polskiego. Osłabienie państwa za panowania dynastii Wettinów (August II i August III) już od początku XVIII wieku stwarzało nieustanna sytuacje zagrożenia. Narastające trudności były przede wszystkim wynikiem kryzysu demokracji szlacheckiej i wzmocnienia pozycji rywalizujących rodów magnackich, których działalność wymykała się spod kontroli państwa. Ustrój Rzeczypospolitej oparty na wybieranych organach władzy mógł funkcjonować sprawnie jedynie pod warunkiem wysokiego poziomu świadomości społecznej i politycznej warstwy powołanej do rządzenia krajem. W czasach saskich została naruszona równowaga między myśleniem kategoriami państwa, wymagającym poświęceń i kompromisów, a obsesyjnie strzeżoną ideą szlacheckiej wolności. Wygrywali na tym możnowładcy, uprawiając odpowiednia propagandę i stosując szantaż polityczny, jeśli tylko w ich interesie leżało osłabienie władzy centralnej, a często też obcy mocarze, którzy od dawna dążyli do podporządkowania sobie Rzeczypospolitej. Bardzo skutecznym sposobem paraliżowania władzy centralnej było stosowanie zasady liberum veto , uznawanej przez znaczną część szlachty za "źrenicę wolności". Anarchia w państwie, zwłaszcza zaś nadużywanie niebezpiecznego prawa zrywania sejmów, miała nieobliczalne następstwa w dziedzinie etyki społecznej. Niemożność skutecznego działania na szczeblu państwowym stwarzała naturalne warunki pracy pozornej, bądź zniechęcała do publicznej aktywności, zwłaszcza że szlachcic posesjonat miał miniaturowe "państwo" w swojej własnej zagrodzie, gdzie mógł sprawować władzę w sposób dyktatorski, pędząc życie "szczęśliwego ziemianina".

Genezę oświecenia wiąże się z kryzysem społecznym i intelektualnym feudalizmu. Większość ówczesnych państw europejskich była monarchiami absolutnymi i na walce z tym anachronicznym w XVIII wieku ustrojem skupiła się uwaga ludzi owej epoki.

W Polsce nie było monarchii absolutnej. Kryzys dotyczył tu więc sarmatyzmu oraz jego politycznych i kulturalnych skutków. Należy do nich zaliczyć zarówno szlachecki republikanizm i parlamentaryzm ze wszystkimi narosłymi przez wieki deformacjami., jak i towarzyszącą szlacheckiemu poczuciu potęgi literaturę, bezkrytyczną i pełną ozdobnego pustosłowia. Najważniejsze przejawy tego kryzysu zanotował ówczesny świadek i uczestnik wydarzeń, nieznany autor "Nagrobka Królestwa Polskiego" .

"Zatrzymaj się chwilę, wędrowcze, który przebiegasz szybko Polskę. I cóż tak długo podziwiasz? Nie jest bezpieczny postój w tej krainie, w której nie rządzi ani król, ani prawo, ani rozum (.) Stąd królowie - a bezkrólewie, sejm oszalały, sejmiki kłótliwe, posiedzenia pełne zatargów, ustawy jak drwiny, kler nic nie wart, biskupi nieprzydatni, ministrowie nieudani, senatorowie zdrajcy, szlachta zmienna, trybunały przedajne, miasta wynędzniałe, miasteczka niewolnicze, wsie puste, pola jak ugory, oficerowie łupieżcami, regimentarz zbrodniarzem, przełożeni niedojrzali, urzędnicy im podobni, konnica - łupieżcy, piechota obdarta, a całe wojsko nędzą, rzemiosło rycerskie złem, wojna nie wojną, bitwa ucieczką. Zobaczywszy i usłyszawszy to wszystko, odejdź, kochany wędrowcze, a nam wyproś lepsze czasy".

Tak więc bezprzykładna anarchia, całkowicie pozorny charakter szlacheckiej demokracji i równości, upadek gospodarczy i utrata możliwości stanowienia o losach własnego państwa - czego przejmującym dowodem stał się tzw. Sejm Niemy z 1717 r. -zadecydowały o odmienności polskiego oświecenia.

SPECYFIKA OŚWIECENIA POLSKIEGO

Znamienną cechą polskiego oświecenia był nie spotykany nigdzie w takiej rozciągłości związek polityki z kulturą. Daje o tym świadectwo już sam podział okresu. Poszczególne fazy rozwoju formacji przypadają na trzy całkowicie odmienne epoki: panowanie Augusta III, czasy Stanisława Augusta Poniatowskiego i pierwsze ćwierćwiecze po utracie niepodległości. Podział wewnętrzny okresu stanisławowskiego również musi uwzględniać daty wydarzeń politycznych : 1772 (koniec wojny barskiej i pierwszy rozbiór Polski) oraz 1778 (początek Sejmu Czteroletniego).

Na Zachodzie walczono o wolność, w Polsce - o ograniczenie nadużyć wolności, o jej nowe rozumienie. Tam problemem była równość, u nas - jej rozszerzenie na inne, poza szlacheckim, stany. Na Zachodzie istotną kwestią była zasada podziału władzy, (na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą), szlachecki parlamentaryzm dawno już wprowadził taki podział, który teraz wymagał jedynie usprawnienia i wyeliminowania rażących deformacji. Na Zachodzie znamienne było dążenie do ograniczenia władzy centralnej, w Polsce zaś - konieczność jej wzmocnienia jako sposób zapobieżenia szlacheckiej anarchii. Tam główną siłą społeczną forsującą nowe idee było mieszczaństwo, u nas - mimo jego ważkiego udziału - siłę tą stanowiła szlachta, a wśród pisarzy i działaczy oświecenia przeważali duchowni.

Przezwyciężenie kryzysu politycznego i moralnego było głównym celem polskiego oświecenia, sprawa jednak nie ograniczała się do konfliktów wewnętrznych. Należało brać pod uwagę zupełnie realne zagrożenie państwa ze strony sąsiednich mocarstw, które od dawna prowadziły politykę niedopuszczania do zmian mających wzmocnić władzę Rzeczypospolitej.

Wiek XVIII był dla Prus, Rosji i Austrii okresem wzrostu potęgi opartej na scentralizowanej władzy ( tzw. oświeceniowy absolutyzm), sprawnie działającej administracji i racjonalnym systemie podatkowym, który umożliwiał utrzymywanie olbrzymich armii. Protagoniści (bojownicy) oświecenia w Polsce nie zawsze doceniali grozę sytuacji geopolitycznej i niezbyt dobrze orientowali się w zawiłościach polityki międzynarodowej.

TWÓRCY OŚWIECENIOWI WOBEC RZECZYWISTOŚCI

Twórcy oświeceniowi zawierają w swych wypowiedziach krytykę istniejącego stanu Rzeczypospolitej. Patrząc z pozycji obserwatorów (jak np.: Ignacy Krasicki) wskazują i krytykują wady, proponują reformy. A nawet opowiadają się po stronie sejmowych reformatorów i agitują na rzecz ich postulatów. Krytykują więc liberum veto, konserwatywną postawę sarmacką, powoływanie króla na drodze elekcji, niesprawiedliwość prawa wobec mieszczan i wsi, ciemnotę oraz niski stan szkolnictwa.

Literatura jest sposobem wyrażenia swoich opinii i poglądów, a także recepty, która miałaby uzdrowić znajdującą się w katastrofalnym stanie Rzeczypospolitą. I tak twórcy proponują zreformowanie prawa, zniesienie liberum veto, tron dziedziczny, równość stanów, reformę oświaty. Wyrazem tych dążeń jest słynna Konstytucja 3 Maja - najnowocześniejsza w ówczesnej Europie.

Teoretyczne wypowiedzi znajdują się w publicystyce, natomiast literaci, do przedstawienia swych postulatów używali barwnych przykładów, porównań, fabuły oraz humoru. Wady szlachty polskiej stały się tematem satyr i komedii.

Myśliciele, twórcy oświeceniowi starali się poprzez swoje utwory pokazać właściwą drogę nowym pokoleniom Polaków. Podjęli się zadania bycia nauczycielami narodu. Pouczali jakie zachowania i trendy wpływają na rozwój kraju, a jakie przyczyniają się do upadku Rzeczypospolitej. Ich twórczość miała znaczenie nie tylko literackie, nabrała charakteru moralizatorskiego, dydaktycznego. Stała się drogowskazem w postępowaniu dla wielu ludzi.

"MONITOR"

W roku 1765, z częstotliwością dwa razy na tydzień, zaczął wychodzić "Monitor". Nazywany "czasopismem moralnym", wzorowany na angielskim "Spektatorze" ("The Spectator" - obserwator), inspirowany i wspierany finansowo przez króla, stał się główną trybuną propagowania reform.

Redagowany w pierwszym okresie przez Adama Kazimierza Czartoryskiego oraz przez Ignacego Krasickiego, korzystając z piór Bohomolca, Konarskiego czy Naruszewicza, poruszał "Monitor" bardzo wiele aktualnych i różnorodnych tematów. W nowych, krótkich formach publicystycznych - esejach, artykułach, felietonach, reportażach, listach do redakcji i odpowiedziach na listy - autorzy monitorowi krytykują sarmackie zacofanie, postulują nowy wzór osobowy oświeconego szlachcica, biorą w obronę mieszczan i chłopów, piszą o problemach gospodarczych i politycznych Polski, walczą o tolerancję religijną i o świecką edukację.

Przemycają (ostrożnie - by nie zrazić czytelników radykalizmem) myśli i koncepcje filozofa angielskiego Locke'a, Francuzów Woltera i Rousseau oraz francuskiej Encyklopedii . Zajmują się także sprawami teatru i literatury oraz czystości i poprawności języka.

"Monitor" był szkołą ideologii oświecenia oraz szkołą literatury, przez którą przeszło wielu pisarzy tej epoki. Wydawany był przez 21 lat (do 1785 r.), lecz największą rolę odegrał w pierwszych trzech latach swego istnienia.

Na łamach czasopisma propagowano idee oświecenia, walczono z ciemnotą i zacofaniem, ośmieszano sarmatyzm szlachecki. Głównym przedmiotem krytyki stała się obyczajowość szlachecka, a przede wszystkim pijaństwo, marnotrawstwo, życie nad stan, okrucieństwo wobec poddanych, pogoń za cudzoziemszczyzną.

TEATR PUBLICZNY

W tym samym roku co "Monitor" (czyli 1765), również z inicjatywy króla, założono w Warszawie pierwszy w dziejach Polski stały teatr publiczny. Wydzierżawiono dla niego gmach. zwany Operalnią, w którym zaczęły występować trzy zespoły: francuski, włoski i polski. Zespół polski zadebiutował 19 listopada niezbyt udaną komedią Józefa Bielawskiego "Natręci".

W początkach roku 1766 król zjednał dla teatru Franciszka Bohomolca, mającego już spore doświadczenie w pisaniu komedii dla jezuickiej sceny szkolnej. Bohomolec zaczyna więc teraz tworzyć komedie "dla teatrum", włączając się w realizację królewskiego programu reform.

Według autorów "Monitora" komedia "śmiech wznieca i prowadzi do obrzydzenia przywar cnotom towarzyskim przeciwnych". Inaczej mówiąc, ma ona uczyć bawiąc. I tak, Bohomolec ośmieszał i krytykował zabobony, przesądy i inne wady sarmackie, a także powierzchowne uleganie wpływom i modom zagranicznym. Staruszkiewicz (człowiek zacofany i przesądny, którego cała wiedza ogranicza się do informacji zawartych w starym kalendarzu) i Figlacki to dwa typy różnych, negatywnych bohaterów, w rozmaitych wariantach dość często pojawiające się w jego komediach, dominujących przez dwa lata na scenie polskiej.

W późniejszych latach ważną rolę w rozwoju komedii odegrał Franciszek Zabłocki, a przełomową w rozwoju i upowszechnieniu teatru - Wojciech Bogusławski.

SZKOŁA RYCERSKA

Kolejną inicjatywą króla było założenie Szkoły Rycerskiej zwanej też Korpusem Kadetów w roku 1765. Jej komendantem został bliski wówczas współpracownik Stanisława Augusta Poniatowskiego książę Adam Czartoryski. Szkoła nie tylko przygotowywała do służby wojskowej , lecz dawała gruntowną i wszechstronną wiedzę oraz kształtowała postawy patriotyczne i moralne. Dowodem przykładanie wagi do tych spraw był zbiór zasad postępowania, nazwany Katechizmem kadeckim , opracowany przez komendanta Szkoły, zaś jej niejako oficjalnym hymnem stał się wiersz Ignacego Krasickiego "Święta miłości kochanej ojczyzny".

OBIADY CZWARTKOWE

Nazywano je również "obiadami literackimi", "uczonymi" i "rozumnymi". Gromadziły one na Zamku (latem w Łazienkach) prawdopodobnie od roku 1771 najwybitniejszych poetów, publicystów i działaczy polskiego oświecenia. Bywali na nich Konarski, Bohomolec, Naruszewicz, Trembecki, do czasu odcięcia przez granicę rozbiorową - Krasicki, Józef Wybicki, Andrzej Zamoyski. Obiady - na których przedstawiano w całości lub we fragmentach poważne prace literackie, dyskutowano ważne projekty reform ustrojowych, ale i zabawiano się wierszami swawolnymi - sprzyjały [ponoć - przyp. aut.] rozwojowi twórczości literackiej, nawiązującej do tradycji starożytnego i francuskiego klasycyzmu.

Obiady czwartkowe zostały zorganizowane przez króla (który nie ustawał w wysiłkach by na rzecz wydźwignięcia kraju z zacofania kulturalnego i społecznego) po konfederacji barskiej w 1768 roku (miała charakter antykrólewski) i po działaniach militarnych wojsk carskich (pretekstem była właśnie konfederacja barska), które to działania wojenne trwały cztery lata, a ich zwieńczeniem był pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku. Rozpoczęcie walk spowodowało zawieszenie - na okres siedmiu lat - działalności teatru publicznego oraz osłabienie bojowej publicystyki "Monitora".

"ZABAWY PRZYJEMNE i POŻYTECZNE"

"Zabawy Przyjemne i Pożyteczne" stały się z czasem nieoficjalnym organem obiadów czwartkowych. Był to pierwsze pismo literackie, którego pierwszym redaktorem był Jan Albertrandi, a po dwóch latach objął to stanowisko Adam Naruszewicz. Wzorem artysty był Jan Kochanowski.

Na łamach "Zabaw" (wydawanych w latach 1770-1777) ogłaszali swe oryginalne i tłumaczone utwory najwybitniejsi poeci czasów stanisławowskich tacy jak Krasicki, Naruszewicz, Kniaźnin, Zabłocki i Węgierski. Pismo to przyczyniło się do kształtowania smaku literackiego i rozwijało zamiłowanie do książki. "Zabawy" stały się tym dla rozwoju literatury, czym był "Monitor" dla idei "naprawy społeczeństwa".

ROLA PUBLICYSTYKI I TEATRU W DZIELE REFORMY

. Teatr

W 1765 r. powstał w Warszawie pierwszy teatr publiczny, stając się od razu narzędziem wychowania szerokich rzesz widzów teatralnych, przede wszystkim szlachty i mieszczan. Teatr przestał być instytucją zamkniętą, dostępną jedynie dla wybrańców, dla których dawał przedstawienia teatr królewski lub ten czy inny teatr magnacki. Służąc oświeceniowej zasadzie, by "uczyć - bawiąc" wykorzystuje się na scenie komedie, które poprzez żart i humor ośmieszały groźne dla ogółu wady szlacheckie i uczyły zarazem krytycznie myśleć oraz nakazywały widzieć wady ustroju.

. Publicystyka

W okresie oświecenia nie znano terminu "publicystyka", oznaczającego dziś piśmiennictwo omawiające aktualne problemy polityczne, społeczne, gospodarcze czy kulturalne. Znano samo zjawisko, obecne w formach różnorodnych.

Publicystyka współtworzyła polskie oświecenie we wszystkich jego fazach. Koncentrowała się przede wszystkim na aktualnych problemach społecznych i politycznych kraju. Wielcy pisarze tego okresu podejmują rozpaczliwe próby zreformowania kraju, wzmocnienia wewnętrznego i odnowienia dawnej potęgi militarnej Rzeczypospolitej.

W roku 1788 rozpoczyna swe obrady Sejm Wielki, zwany Czteroletnim. Jest to ostatnia szansa dla kraju. Po stronie obozu reform opowiadają się największe umysły XVIII-wiecznej Polski. Ludzie ci popierają zdecydowanie obóz reform, starają się w swych wywodach, rozprawach, apelach, apostrofach, inwokacjach (niekiedy rozpaczliwych, pełnych niepokoju, sarkastycznych) pozyskać sojuszników dla swego bloku politycznego.

Czasopismo "Monitor" pełniło podobną funkcję jak teatr tyle, że nie na scenie, ale słowem pisanym walczyło z ciemnotą i zacofaniem, żądało zniesienia liberum veto , propagowało nowe wzorce i nowe hasła w dziedzinach : politycznej, społecznej, ekonomicznej oraz literackiej. Opowiadało się za i nawoływało do reformy kraju.

Ukierunkowanie ideowe nie przeszkadzało ośmieszaniu wad bardziej uniwersalnych, w tym "modnych obyczajów", którymi chlubiły się damy modne oraz salonowi młodzieńcy, nazwani później fircykami.

Program edukacji społeczeństwa obejmował szerzenie najnowszych zdobyczy wiedzy, filozofii, ekonomii, nauk przyrodniczych. "Monitor" zamieszczał eseje popularyzujące wiedzę o teatrze i formach literackich (satyra, bajka), poruszał różne kwestie życia kulturalnego. W myśl haseł merkantylizmu propagował przemysł i handel, zwalczając szlacheckie uprzedzenia do pracy w tych dziedzinach. Stwierdzał, że praca chłopów decyduje o sile i bogactwie Rzeczypospolitej. Podkreślał przy tym moralne walory ludzi z niższych stanów, ich uczciwość i pracowitość, które przeciwstawiał próżniactwu szlachty.

Publicyści "Monitora" starali się wzbudzić żywe zainteresowanie czytelnika i pozyskać opinię publiczną. Urozmaicali formy publikacji (felieton, esej, list, diariusz, powiastka), stosowali środki komizmu, stwarzając niekiedy pozory lekkiego traktowania sprawy. Z "Monitora" przenika logika i siła argumentacji, którymi autorzy chcieli zarazić czytelników.

Najwybitniejszymi publicystami byli :

. Stanisław Staszic "Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego"

"Przestrogi dla Polski"

. Hugo Kołłątaj "Do Stanisława Małachowskiego , referendarza koronnego o przyszłym sejmie Anonima listów kilka", "Do Prześwietnej Deputacji"

. Franciszek Jezierski "Katechizm o tajemnicach rządu polskiego"

. Stanisław Konarski "O skutecznym rad sposobie"

. Stanisław Leszczyński "Głos wolny wolność ubezpieczający"

Wkład braci Załuskich, S. Konarskiego, S. Leszczyńskiego, S. Staszica, H. Kołłątaja i jego współpracowników oraz F. S. Jezierskiego w dzieło reformy.

Andrzej i Józef Załuscy , uczeni dostojnicy Kościoła (obaj byli biskupami), założyli w Warszawie w roku 1747 pierwszą polską bibliotekę publiczną , która miała być nowoczesnym ośrodkiem myśli naukowej. Prowadzili działalność edytorską, wydali uporządkowany przez Konarskiego zbiór praw polskich.

Stanisław Konarski : publicysta, pisarz i poeta należący do zakonu Pijarów. Dostrzegał potrzebę reformy szkolnictwa, włączał się aktywnie w życie polityczne i intelektualne. Współpracował m. in. z Józefem Załuskim, wspierał też kandydaturę Stanisława Leszczyńskiego na tron Rzeczypospolitej.

W roku 1740 dzięki staraniom Konarskiego otwarto pierwszą nowoczesną polską szkołę - przeznaczone dla szlacheckiej młodzieży Collegium Nobilium . Wprowadził w niej reformę oświeceniowej pedagogiki, kładąc akcent na nauki przyrodnicze, prawne, ekonomię, geografię, historię i języki nowożytne. Nowa była także metoda nauczania, oparta na logicznym myśleniu i łącząca wiedzę teoretyczną z praktyką. W Collegium Nobilium nie było kar cielesnych, zaś od nauczycieli wymagano zaś nie tylko wiedzy, ale i wysokich zasad moralnych. Nowa szkoła kształcić miała świadomych obywateli, przygotowując ich do życia publicznego.

Za zasługi dla dobra kraju król Stanisław August obdarował go medalem z napisem: "temu, który ośmielił się być mądry".

Stanisław Leszczyński : działacz kulturalny i polityczny, niedoszły król. Ostro krytykował nierząd i anarchię, zjawiska, które niszczyły polskie państwo, a zarazem proponował ustrojową reformę w duchu oświecenia myśli demokratycznej. Jego program był jednak z góry skazany na niepowodzenie, ponieważ autor nie ważył się wystąpić przeciwko zasadzie liberum veto .

Stanisław Staszic : zasłynął jako organizator życia kulturalnego, społecznego oraz działacz na polu oświaty i przemysłu. W traktacie Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego dokonuje wnikliwej krytyki politycznej i społecznej sytuacji Polski. Występuje szczególnie ostro przeciwko magnatom, których obarcza winą za upadek państwa. Omawia słabości Rzeczypospolitej i proponuje program radykalnych reform, polegający przede wszystkim na:

•  ukróceniu anarchii szlacheckiej (zniesienie liberum veto )

•  wzmocnieniu władzy i siły militarnej

•  zmianie modelu edukacji społeczeństwa

W Przestrogach dla Polski pisarz kontynuuje pod wieloma względami idee zawarte w Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego . Rozważa przede wszystkim problemy ustrojowe i społeczne. Ponownie oskarża magnatów, domaga się przywilejów dla mieszczan, jednak dla chłopów nie przewiduje praw obywatelskich, a jedynie zniesienie pańszczyzny.

Hugo Kołłątaj : ksiądz, wybitny pisarz polityczny. Początki jego twórczości literackiej wiążą się z działalnością Komisji Edukacji Narodowej, na której polecenie podjął się m. in. reformy Uniwersytetu Jagiellońskiego. W okresie Sejmu Czteroletniego należał Kołłątaj do najbardziej aktywnych przedstawicieli stronnictwa patriotycznego. Wokół niego skupiła się grupa publicystów i działaczy, którą nazwano Kuźnicą Kołłątajowską . Należeli do niej m. in. radykalny pisarz Franciszek Salezy Jezierski oraz poeta, tłumacz i publicysta Franciszek Ksawery Dmochowski . Poglądy polityczne Kołłątaja bliskie były programowi Staszica. W swoich dwóch najważniejszych dziełach: Do Stanisława Małachowskiego... O przyszłym sejmie Anonima listów kilka oraz Prawo polityczne narodu polskiego , żądał przede wszystkim:

•  zniesienia liberum veto

•  praw dla mieszczan

•  wolności dla chłopów

Franciszek Salezy Jezierski : działacz oświatowy, publicysta, pisarz. Pracował w Komisji Edukacji Narodowej m. in. jako generalny wizytator szkół koronnych. Współpracownik H. Kołłątaja, czołowy publicysta Kuźnicy Kołłątajowskiej; rzecznik radykalnych reform społecznych i politycznych (m. in. przyznanie praw politycznych mieszczaństwu).

Oświeceniowi reformatorzy wobec kwestii władzy wykonawczej, władzy ustawodawczej, skarbu, obronności państwa, edukacji i wychowania, sytuacji chłopstwa, sytuacji mieszczaństwa (synteza).

Osoba Pogląd

S. Jezierski H. Kołłątaj S. Staszic

+ + + uwłaszczenie chłopów i poprawa ich warunków życia

+ + zwiększenie przywilejów mieszczan (utworzenie w Sejmie drugiej izby)

+ + + likwidacja liberum veto i przyjmowanie ustaw większością głosów

+ + sukcesja tronu (zniesienie wolnej elekcji i wprowadzenie dziedziczności tronu)

+ + prawa sprawiedliwe, jednakowe dla wszystkich stanów

język polski językiem wykładowym

+ + opodatkowanie wszystkich stanów

+ + reforma oświaty

+ wychowanie obywatelskie i patriotyczne młodzieży

+ + reforma podatkowa

+ rozwój handlu

+ + wzmocnienie armii

Komisja Edukacji Narodowej - powstanie i działalność. Kwestie społeczne i polityczne w "Powrocie posła" J. U. Niemcewicza. Konstytucja 3 maja.

Po przeprowadzeniu przez papieża kasacji zakonu jezuitów, który w Polsce prowadził większość szkół, pojawiła się szansa na ogromne zmiany, wynikające z tego, iż państwo przejęło majątki i kolegia jezuickie.

Dlatego w roku 1773 na wniosek króla Sejm Delegacyjny powołał Komisję Edukacji Narodowej, powierzając jej całokształt prac związanych z organizacją szkolnictwa. Komisja zreformowała Akademię Wileńską i Krakowską oraz nadała im nazwy Szkoły Głównej Litewskiej i Szkoły Głównej Koronnej. KEN była pierwszym w Europie ministerstwem oświaty, a jej główne hasło brzmiało: "Stworzyć naród przez wychowanie publiczne".

Podjęła się przygotowania obywateli do pracy dla zreformowanego państwa.

W szkołach zniesiono łacinę jako język wykładowy i zastąpiono ją językiem polskim. Wprowadzono poglądową metodę nauczania, zamiast pamięciowe, wśród przedmiotów nauczania znalazły się: rolnictwo, ogrodnictwo, które łączono z doświadczeniem, oraz znajomością praw fizyki i chemii. Wprowadzono też tak zwane ćwiczenia cielesne.

Znaczną pomocą w pracach Komisji było założone w 1779 roku Towarzystwo Ksiąg Elementarnych, zajmujące się opracowywaniem podręczników szkolnych, dostosowanych do nowego, zreformowanego programu nauczania.

Problematyka, jaką podejmuje "Powrót posła" podejmuje zagadnienia bardzo istotne dla dobrego funkcjonowania politycznie sprawnego państwa. Poruszona jest tu między innymi kwestia liberum veto i wolnej elekcji, wprowadzenia dziedziczności tronu i możliwość wejścia w sojusz z Prusami przeciwko Rosji, zwiększenie liczby regularnych wojsk oraz ulżenie doli chłopa (prowadzenie właściwej polityki wobec chłopstwa.

Ważne jest również to, że J. U. Niemcewicz pokazuje, że to są postulaty, i że istnieje też inna wizja Polski. Jest to niechęć do jakichkolwiek reform.

Są tu ukazane również różne postawy ludzkie i społeczne, np. "żona modna" - żona starosty Gadulskiego, jest to zaopatrzona we wzorce francuskie, pełna sztuczności, rozczytana w głupich romansidłach leniwa kobieta.

Jeszcze jedną podobną postacią jest Szarmancki, wyrachowany uwodziciel i bezwzględny, nie cofający się przed oszustwem łowca posagów. Polityką nie interesuje się w najmniejszym stopniu, o wiele ważniejsze są dla niego wszelkie zabawy i gry hazardowe. Jest pewnym siebie zarozumialcem.

Walery reprezentuje tu młodego, postępowego szlachcica, zwolennika reform (tak samo jego ojciec).

Wysiłki reformatorskie "oświeconych" znalazły najpełniejszy wyraz w czasie prac Sejmu Czteroletniego, rozpoczętego w roku 1788. Wiekopomnym uwieńczeniem jego działalności była Konstytucja 3 maja z roku 1791, znosząca liberum veto, wprowadzająca dziedziczność tronu, nadająca prawa mieszczanom i biorąca w opiekę chłopów.

"Upadły pęta niewoli i nierządu" - oświadczali marszałkowie sejmu, a pruski minister pisał z niepokojem: "Polacy zadali śmiertelny cios monarchii pruskiej, wprowadzając dziedziczność tronu i konstytucję lepszą od angielskiej".

Konstytucja jest też groźna dla imperium rosyjskiego. Dlatego w następnym roku zostaje ogłoszona Konfederacja Targowicka. W konsekwencji Konfederacja ta doprowadziła do drugiego rozbioru Polski.