Świat wartości i sens życia w średniowieczu. Rola wiary. Motyw skończoności życia ludzkiego w literaturze. Przyczyny zainteresowania motywem śmierci w średniowieczu. Obraz śmierci w różnych utworach średniowiecznych. Alegoria śmierci i motyw tańca śmierci w "Rozmowie mistrza Polikarpa ze śmiercią" i innych dziełach średniowiecznych (literatura, plastyka). Motyw memento mori. Ars moriendi w literaturze średniowiecza. Tematyka liryki F. Villona. Informacja o życiu poety.

a)Świat wartości i sens życia w średniowieczu. Rola wiary.

W średniowieczu chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się bardzo szybko, obejmując całą ówczesną Europę. Uwarunkowało to świat wartości tamtych ludzi. Głównym celem było zbawienie, różny był tylko sposób jego osiągnięcia. Literatura średniowieczna ukazuje przede wszystkim rycerza służącego swojemu królowi i ojczyźnie, mnicha, ascetę, mieszczanina żyjącego zgodnie z nakazaniami wiary, cnotliwa i wierna żona. Każdy z nich miał co prawda cele pomniejsze, lecz głównym było zbawienie. Uważano, że wiara powinna być najważniejsza w życiu każdego człowieka. Za życie zgodne z jej zasadami człowiek zostaje nagrodzony także na Ziemi. Za wiarę warto było oddać życie. Walczenie z "niewiernymi ze wschodu" rycerstwo uważało za swą powinność. Krucjaty odbywali także świeccy.

b)Przyczyny zainteresowania motywem śmierci w średniowieczu.

Zainteresowania motywem śmierci było spowodowane ówczesnymi warunkami społeczno - politycznymi, panującą religią i filozofią, a także nastawieniem psychicznym (nastrojami) ludzi tamtych czasów. Schyłek średniowiecza był okresem, który w sposób szczególny oswajał ludzi ze zjawiskiem śmierci, czynił ją bliską każdemu człowiekowi. Dużą rolę odgrywały tutaj klęski żywiołowe, gnębiące ówczesną ludzkość prawie bez przerwy. Epidemie dżumy i innych chorób zakaźnych szczególnie dały się we znaki w XIV i XV w., choć występowały już wcześniej. Jedna z pierwszych epidemii w XIV w. ogarnęła kraje zachodniej Europy około roku 1305. Później, średnio co 2-3 lata, zaraza opanowywała bądź część jakiegoś kraju (region, miasto), bądź nawet większą połać Europy obejmującą kilka państw. Najgroźniejszą z epidemii średniowiecznych była tzw. "czarna śmierć", która objęła swoim zasięgiem w latach 1348 - 1350 prawie całą Europę, zabierając blisko połowę jej ludności. Zarazom towarzyszył najczęściej głód i czynił wcale nie mniejsze spustoszenia. Zarazie i głodowi towarzyszyła ogromna ilość wojen. Te trzy czynniki oswajały ludzi z widokiem śmierci i nie pozwalały o niej zapomnieć. Ale nie były to jedyne okazje obcowania z nią. Publiczne egzekucje były w tamtych czasach bardzo liczne i lubiane.

Ku sprawom śmierci kierowała także zainteresowania wiernych uznawana filozofia, nauka Kościoła. Według "Ewangelii" człowiek po sprawiedliwym życiu na ziemi ma zapewnione poprzez śmierć wejście do Królestwa Bożego.

c)Motyw skończoności życia ludzkiego w literaturze i obraz śmierci w różnych utworach średniowiecznych.

Śmierć jako element towarzyszący ówczesnym ludziom na każdym kroku, była w literaturze niezwykle powszechna. Występowała zarówno w utworach przypominających o niej człowiekowi (zob. e) memento mori), jak również o innych treściach:

-losy dzielnych rycerzy np. "Pieśń o Rolandzie"

-pieśni religijne nawiązujące do śmierci Jezusa np. "Lament świętokrzyski"

-dzieje świętych i ukazanie ich męczeńskiej śmierci np. Wincenty z Kielczy "Żywot świętego Stanisława"

-utwory romantyczne o tragicznym zakończeniu np. "Dzieje Tristana i Izoldy"

d)Alegoria śmierci i motyw tańca śmierci w "Rozmowie mistrza Polikarpa ze śmiercią" i innych dziełach średniowiecznych (literatura, plastyka).

Alegoria - plastyczne przedstawienie pojęć abstrakcyjnych.

"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" jest to najdłuższy wiersz średniowieczny powstały w połowie XV wieku w formie dialogu. Śmierć jest przedstawiona jako rozkładające się zwłoki kobiety. Śmierć została upersonifikowana z trupem z bardzo brutalnym realizmem i szczegółami, by wywrzeć duże wrażenie na odbiorcach. Czysto abstrakcyjne pojęcie śmierci jako karającej ręki boskiej nie przerażało już średniowiecznych ludzi i tym samym odciągało od wiary, życia zgodnego z zasadami moralnymi. Tylko obraz pełen grozy mógł wpłynąć na postawę odbiorcy. W "Rozmowie..." przedstawione jest także pochodzenie Śmierci. Wywodzi się ona z grzechu pierworodnego.

W późniejszych czasach Śmierć występowała jako szkielet, któremu z czasem dodano kosę do ręki. W epoce średniowiecza, w której fascynowano się zjawiskiem śmierci, często występował motyw "dance macabre" - taniec śmierci. W przedstawieniu lub cyklu obrazów ukazywano tańczące pary szkieletów i postaci ludzkie reprezentujące różne stany społeczne. Zwykle uzupełniane były moralizującymi maksymami. Miały na celu uzmysłowienie, że w obliczu śmierci wszyscy ludzie są równi. Temat popularny w średniowieczu (głównie XV w.) w Polsce aktualizowany w okresie baroku.

Plastyka:

-Pierre le Rogue cykl drzeworytów "Dance macabre des hommes" Paryż 1485

-Hans Baldung Grien "Kobieta i śmierć" 1517

-Hans Holbein cykl drzeworytów "Taniec śmierci" 1538 m.in. "Śmierć i rolnik", "Śmierć i starzec"

-Hans Holbein cykl Bilder des Todes 1523- 1526

e)Motyw memento mori.

Jest to dewiza średniowiecznego światopoglądu. Przypomnienie, że nie można uciec przed śmiercią, jest tematem poruszanym chyba najczęściej:

-"Dialog Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"

-"Skarga umierającego" ok. 1422

-Dante Alighieri "Boska komedia:

-Tomasz z Celano "Dies irae"

-Jakub de Voraigne "Legenda na dzień świętego Aleksego"

-Franciszek Villon "Wielki testament"

f)Ars moriendi w literaturze średniowiecza.

Ars moriendi [łac. sztuka umierania], zbiór rozważań, wskazówek i napomnień służących przygotowaniu się człowieka na przyjście śmierci. Gatunek literatury religijno - moralizatorskiej wyrastający z dawnych tradycji piśmiennictwa chrześcijańskiego (święty Ambroży, św. Augustyn, św. Anzelm z Canterbury), szeroko rozpowszechniony w XIV- XV w.. Łączył zazwyczaj wykład zasad wiary, naukę o spowiedzi, wzory zachowania się w godzinie śmierci w rozważaniami ascetyczno - mistycznymi. Tekstowi towarzyszył często materiał ilustracyjny, m.in. alegoryczne wyobrażenie walki nieba i piekła o duszę człowieka. Najstarsze ilustracje drzeworytnicze pochodzą z niderlandzkiego ksylografu z ok. 1440 roku. Ikonografia ars moriendi rozwinęła się m.in. w motyw tańca śmierci.

Ars moriendi cieszyła się szczególnym powodzeniem, gdyż pomagając dobrze przejść przez życie i umrzeć, zapewniała życie wieczne.

g)Tematyka liryki Francoisa (Franciszka) Villona i informacja o życiu poety:

Wiadomości o życiu tego znakomitego francuskiego poety schyłku średniowiecza są w wielkiej mierze niepewne. Jego prawdziwe nazwisko brzmiało prawdopodobnie de Montcorbier lub des Loges. Żył w latach 1431 - po 1463 (1465 ?). Studiował na Uniwersytecie Paryskim. Szczegóły biograficzne przekazane przez autora w utworach dotyczą różnych burzliwych wypadków jego życia. Przewijają się tam rabunki, mordercze bójki, wyrok śmierci - po ułaskawieniu zamieniony na wygnanie, pobyt w surowym więzieniu. Opisane okoliczności losu i upokorzenia kwitowane są wisielczym humorem lub miarkowane refleksjami nad motywami postępowania autora. Poezja Villona łączy w sobie elementy makabryczne i groteskowe, naiwne i fantastyczne, przemawia wprost, bez średniowiecznego alegoryzmu. Jest kontynuatorem średniowiecznych wagantów. Niepewna wiarygodność odautorskich przekazów stała się powodem narastania wokół Villona trwałej i barwnej legendy literackiej, która zespoliła w jedno osobowość łotrzyka i poety.

Cała poetycka spuścizna Villona liczy zaledwie ok. 120 stron. Nie zachował się żaden wiarygodny autograf. Późniejsze przedruki wierszy, już od końca XV w., są więc wydaniami nie mającymi oparcia w oryginalnym, odautorskim porządku artystycznej spuścizny twórcy. Mimo to twórczość Villona stanowi najwyższe osiągnięcie liryki francuskiej późnego średniowiecza. Ściśle związana z jego życiem, jest szczerym wyznaniem, w którym wspomnienia ziemskich uciech łączą się z pełną grozy wizją śmierci. Jego główne dzieło to "Wielki testament" (powstał w 1461, wydanie polskie w 1917) - obszerny poemat przeplatany balladami i rondami. Inne to żartobliwy utwór "Legaty".