Zagadnienia ogólne epoki oświecenia.

Geneza nazwy:

Ludzie średniowiecza nie określili epoki nazwy, w której żyli. Zrobili to twórcy renesansu wprowadzając nazwę średniowiecza (tj. wieków średnich - łac. media tempora ). Określenie to było wyrazem lekceważenia podejścia do tej epoki jako bezpłodnej, mrocznej, ciemnej. Zarzucano jej zniekształcenie, odejście od kultury duchowej. Rehabilitacja tego okresu nastąpiła dopiero w wieku XVIII. Nazwa epoki jednak pozostała.

Czas trwania epoki dla

Polski X - XV w.

Europy IV/V - XV w.

Daty umowne

początku epoki końca epoki

476 r. - upadek cesarstwa zachodniego i podbicie Rzymu przez plemiona germańskie 1450 r. - wynalezienie druku przez Jana Gutenberga 1453 r. - upadek Konstantynopola 1492 r. - odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba

Okresy średniowiecza:

•  koniec X - XIII wiek - okres adoptowania i kształtowania się wzorów kultury łacińskiej, powstawania pierwszych utworów polskich, rozwoju stylu romańskiego i początków gotyckiego;

•  wiek XIV - stosunkowo ubogi w teksty, ale przynoszący wielkie zmiany w rozwoju państwa i polskiej kultury gotyckiej;

•  wiek XV - najbardziej bogaty w zabytki;

Najważniejsze wydarzenia historyczne

966 r. Mieszko I (pierwszy historycznie poświadczony władca Polski) zdecydował się na przyjęcie chrztu Polski (za pośrednictwem czeskim). Chrzest miał: zapewnić państwu miejsce wśród państw Europy chrześcijańskiej zabezpieczyć państwo przed chrystianizacją doprowadzić do wewnętrznego ujednolicenia

1000 r. zjazd gnieźnieński, na którym był cesarz Otton III i Bolesław Chrobry

1025 r. Bolesław Chrobry po uzyskaniu zgody papieża koronował się na pierwszego króla Polski

1364 r. założenie Akademii Krakowskiej (jako 7 uniwersytet w Europie)

1410 r. wielka wygrana z Krzyżakami pod Grunwaldem

Przemiany społeczne i gospodarcze:

Polska kultura średniowieczna była kulturą drewna i takie budownictwo przeważało do końca tej epoki. Polska ustępowała wyraźnie Zachodowi pod względem rozwoju cywilizacyjno- kulturowego. Przed rozwinięciem się Akademii Krakowskiej edukacji szukano za granicą. Brakowało w Polsce księgozbiorów, środowisk literacko-naukowych, rozwiniętej instytucji mecenatu. Piśmiennictwo miało charakter religijny. Przez długie lata literatura polska była literaturą dwujęzyczną, natomiast średniowiecze to okres, w którym język polski pozostawał w cieniu łaciny. Kościół był ośrodkiem, w którym rozwinęły się nauka, sztuka i piśmiennictwo. Stało się to za sprawą jego dominującej roli.

Polska pierwszych Piastów:

W X i XI w. zdecydowaną większość ludności stanowili wolni chłopi, którzy uprawiali własną ziemię. Możni stanowili raczej grupę nieliczną. Od XI w. zaczęła rosnąć liczba feudałów świeckich i duchownych i co za tym idzie rosła liczba ludzi od nich zależnych.

Podstawą utrzymania była uprawa roli i hodowla. Ludność żyła w rozproszeniu. Wymiana handlowa była ograniczona, podobnie zresztą jak rzemiosło i transport.

W tym okresie pozycja kościoła była dość słaba. Wprawdzie w 1000 r. pojawiło się arcybikupstwo w Gnieźnie (+ 4 biskupstwa), to sieć kościelna była słaba, a liczba duchowieństwa niewielka. Od XI w. zaczęto zakładać klasztory, a w jego drugiej połowie własność kościelna usamodzielniła się. Biskupstwa wykorzystywały dobra ziemskie i chłopa "ściągając" z niego daniny.

Polska dzielnicowa:

Od XI w. stopniowo wzrastało zaludnienie ziem polskich dzięki przyrostowi naturalnemu i (od XIII w.) napływowi osadników z Niemiec. Przełom XII i XIII w. to okres zmian w technice rolnej. Rozpowszechniło się użycie pługa, bron, a także kosy. Owy wzrost liczby ludności i nowe techniki w rolnictwie umożliwiły znaczne powiększenie obszaru ziemi uprawnej w Polsce. To z kolei doprowadziło do kolonizacji (nowo wykorzystywanych terenów rolnych), która znacznie wpłynęła na kształt osad polskich. W miejsce rozproszonych osiedli, powstały wsie złożone z kilkunastu lub więcej gospodarstw, z regularnym układem pól.

Równolegle z rozwojem rolnictwa wzrastało znaczenie rzemiosła i handlu. Pojawiły się targi (pełniące funkcje miejskie), które uzyskały odrębność prawną miasta w XIII w. W ciągu XIII w. zreorganizowano ok. 100 miast.

W obliczu szybkiego rozwoju handlu brak Pomorza Gdańskiego nie był faktem korzystnym (niemożność handlu na szlaku północ - południe). Miasta polskie bogaciły się jednak handlując na szlaku Europa Zach. - M. Czarne. W mieście pojawił się z czasem cech, czyli organizacja zrzeszająca rzemieślników z jednej specjalności zawodowej.

Intensywna kolonizacja w XIII - XV w. spowodowała, że stworzona wówczas sieć wsi i miast przetrwała w swoim zasadniczym kształcie aż do XIX w.

W tym okresie szczególną pozycję uzyskał kościół. Otrzymał on na początku XIII w. własne sądownictwo, a obowiązek składania dziesięciny oraz nowa organizacja majątków kościelnych wzmocniły jego pozycję majątkową. Reforma gregoriańska dotarła do kościoła polskiego dopiero w końcu XII w.

Polska monarchia stanowa:

Był to okres podziału społeczeństwa polskiego na stany:

•  duchowieństwo - wykształciło się najwcześniej; był to stan silnie zróżnicowany społecznie i majątkowo;

•  rycerstwo-szlachta - stan ten uformował się z możnowładztwa i rycerstwa; w XIV i początkach XV w. nie był to jeszcze stan zamknięty;

•  mieszczaństwo - dzieliło się na patrycjat, pospólstwo i plebs ; mieszkańcy miast mieli zapewnioną całkowitą wolność osobistą; miasta głównie prowadziły politykę we własnym interesie handlowym;

•  chłopi - nie posiadali ziemi na własność, aczkolwiek przyznano im wolność osobistą i prawo do dziedziczenia gospodarstw;

Każdy z wymienionych stanów posiadał własne sądownictwo. Jednak nie traktowało ono winowajców jednakowo. Sytuacja jeszcze się pogorszyła, gdy szlachta otrzymała przywilej nie stawiania się przed sądem innych stanów.

Odkrycia naukowe, wynalazki techniczne

1249 r. początek górnictwa solnego w Polsce w związku z odkryciem pokładów soli w Bochni. W efekcie duży rozwój narzędzi pracy. Po raz pierwszy zastosowano metodę szybów głębinowych (za względu na wyczerpanie się zasobów powierzchniowych).

1272 r. we Wrocławiu powstał pierwszy wodociąg

1410 r. na rozkaz króla Władysława Jagiełły powstał pierwszy most pontonowy na Wiśle (którego użyto do transportu wojsk spieszących pod Grunwald). Jego budowniczym był mistrz Jarosław.

1474 r. w Polsce wydano po raz pierwszy książkę drukiem

1490 r. Wojciech z Brudzewa, profesor Akademii Krakowskiej, opracował tablice do obliczania położenia planet

Poglądy filozoficzne i postawy:

Scholastyka - kierunek filozoficzny dążący do rozumowego udowodnienia słuszności dogmatów religijnych; wybitnymi przedstawicielami scholastyki byli Albert Wielki, Tomasz z Akwinu (jego uczeń); złoty okres tej nauki przypadł na XIII wiek;

Augustynizm - poglądy św. Augustyna, według którego jednostka rozważająca swoje miejsce w świecie i czasie czuje się rozdarta wewnętrznie; pojawia się konflikt cielesności i duchowości; św. Augustyn ujął swe poglądy w dziele "Wyznania";

Tomizm - św. Tomasz (największy chrześcijański filozof), podobnie jak św. Augustyn, rozważał nad miejscem człowieka w świecie; doszedł do wniosku, iż przeznaczony człowiekowi szczebel hierarchii jest właściwy, celowo dlań przewidziany i naturalny; filozofia tomizmu kładła nacisk na problemy etyki, która stabilizowała ludzkie życie w społeczności ziemskiej;

Franciszkanizm - zapoczątkował wielki ruch odnowy moralnej w świecie okrucieństwa; głosił program wiary radosnej, prostej, płynącej z wszechogarniającej miłości do świata i stworzenia; duchowym ojcem tego kierunku był św. Franciszek z Asyżu;

Manicheizm - religia założona w III w. przez Babilończyka Manesa, opartej na radykalnym maliźmie dwóch absurdalnych zasad - dobra i zła - walczących ze sobą w historii świata.

Adeptem manicheizmu był przez 9 lat Św. Augustyn.

Typowe gatunki literackie:

•  wierszowane legendy

•  pieśni

•  hymny

•  kazania

•  żywoty świętych

•  kroniki kościelne

Prądy artystyczne i ich cechy:

Styl romański (koniec X - koniec XIII w.) szerzył się głównie na południu Francji; występował on w wielu odmianach i dla polskiej wersji charakterystyczny jest brak monumentalizmu, prostota rozwiązań konstrukcyjnych i zdobnictwo; styl romański ogólnie lubował się w miękkich, pełnych łukach sklepień, a same budowle wznoszone były z grubo ciosanych kamieni; główne zabytki tego stylu to: katedra na Wawelu, kościół św. Andrzeja w Krakowie, katedra w Płocku, kolegiata św. Marcina w Opatowie i inne;

Styl gotycki (połowa XII - koniec XV w.) miał swoje zaczątki również we Francji; jego cechami są: lekkość i monumentalność konstrukcji, ostre łuki, sklepienia krzyżowo-żebrowe, wysokie okna z kolorowymi witrażami, harmonijne połączenie elementów zdobniczych; do gotyckich zabytków polskich zaliczamy: kościół Mariacki w Krakowie, katedry w Gdańsku i Wrocławiu, Ratusz i Barbakan w Krakowie i inne; w tym stylu tworzył Wit Stwosz;