Chrześcijaństwo jako fundament kultury wieków średnich. Wpływ chrystianizacji na kulturę polską. Biblia i antyk w literaturze i sztuce średniowiecznej (przykłady). Pojęcia: uniwersalizm, teocentryzm, idealizacja, alegoria, kontrast, hierarchizacja, dualizm.

W średniowieczu, w społeczeństwach o silnym podziale klasowym, klasą najbardziej uprzywilejowaną było duchowieństwo. Kościół panował wszechwładnie: był najbogatszy i posiadał władzę świecką. Przejawy kultury pełniły rolę służebną Kościołowi (religii). Dzieła sztuki tego okresu są zazwyczaj anonimowe, ponieważ celem autora nie było zdobycie sławy, lecz tworzenie na chwałę Boga. W nauce panowała scholastyka (wiedza polegająca na dogmatach), a autorytetem była Biblia. W literaturze prezentowano i upowszechniano wzorce do naśladowania. Kościół stworzył wzór ascety, świętego (człowieka pobożnego, wyrzekającego się dóbr doczesnych w zamian za zbawienie i życie wieczne). Funkcjonowały również gatunki literatury religijnej (patrz pyt. nr 5).

Chrystianizacja ma ogromny wpływ na kulturę polską, ponieważ dzięki niej słowa w polskim języku mogły zostać zapisane po raz pierwszy. Jednym z najstarszych pism zawierającym wyrazy po polsku (aż 410!) jest Bulla Gnieźnieńska, zwana "Złotą Bullą języka polskiego", wystosowana przez papieża do Bolesława Krzywoustego. Powstały również modlitwy ( Bogurodzica ), modlitewniki, kazania i psałterze w języku polskim. Kazania Świętokrzyskie z XlV wieku zostały w całości zapisane po polsku, a Kazania Gnieźnieńskie zawierają 10 kazań po polsku. Wśród psałterzy po polsku mamy Psałterz Puławski i Psałterz Floriański , który pochodzi z przełomu XlV i XV wieku i jest trójjęzyczny (łaciński, niemiecki i polski). Najstarszy całościowy przekład Biblii również pochodzi ze średniowiecza. Jest to XV - wieczna Biblia Królowej Zofii zwana również Szaroszpatacką . Inne zabytki języka polskiego związane z chrześcijaństwem to apokryfy (utwory mówiące o życiu Świętej Rodziny). Najstarszym jest Rozmyślanie przemyskie , czyli żywot Najświętszej Rodziny . Chrystianizacja doprowadziła do rozwoju pisanego języka polskiego, dzięki czemu już w 1440 roku powstał pierwszy słownik polski napisany Jakuba Parkoszowica.

Literatura i sztuka średniowiecza pozostają pod wpływem Biblii. Utwory literackie nawiązują formą do modlitw i treścią do motywów z Biblii. Bogurodzica jest najstarszą polską pieśnią religijną, która ma charakter litanii i jest apostrofą do Matki Boskiej (w Polsce trwał Jej kult). Posłuchajcie, bracia miła należy do gatunku zwanego żalem (skargą, lamentem), który ma charakter śpiewny. Treść utworu nawiązuje do męki Chrystusa na krzyżu, podmiotem lirycznym jest Matka Boska. Legenda o św. Aleksym jest opisem życia ascety, który oddał swe bogactwa biednym, ponieważ wolał żyć jak żebrak, który "wszytko cirpiał" dla bożej chwały.

W Pieśni o Rolandzie bohater wczasie swej przedśmiertnej modlitwy nawiązuje do treści Biblii "Prawdziwy Ojcze, któryś nigdy nie skłamał, ty, któryś przywował świętego Łazarza spośród umarłych, ty, któryś ocalił Daniela spomiędzy lwów, ocal moją duszę od wszystkich niebezpieczeństw za grzechy, którem popełnił w życiu." Ofiarował Bogu swą prawą rękawicę, święty Gabriel wziął ją z jego dłoni. (...) Bóg zsyła mu swego anioła Cherubina i świętego Michała opiekuna; z nim przyszedł i święty Gabriel. Niosą duszę hrabiego do raju.

Boska Komedia Dantego Alighieri nawiązuje fomą (składa się z pieśni i wersów) i treścią do Biblii. Podmiot liryczny odbywa wędrówkę po zaświatach - dzieło składa się z trzech części: Piekło, Czyściec, Raj . Potęga wszechwłodna, Mądrość najwyższa, Miłość pierworodna to Trójca Święta: Potęga - Bóg, Mądrość - Duch Święty, Miłość - Jezus Chrystus.

W utworze tym znajduje się również nawiązanie do antyku . Podczas zwiedzania Piekła mowa jest o Kocycie - podziemnej rzece Hadesu, mitologicznego świata zmarłych. Nad jego brzegami błądziły dusze zmarłych, którzy nie doczekali się jeszcze pogrzebu.

Do antyku nawiązuje również Francois Villon w Wielkim testamencie , według którego miał umrzeć za sprawą Amora. TU LEGŁ, Z AMORA DŁONI SROGIEY,

Z SERCEM BOLEŚNIE SKALECZONEM...

Nawiązania w sztuce miały związek głównie z Biblią. Powstawały dramaty religijne: dramaty liturgiczne - wystawiane w kościołach w Wilkanoc, misteria - sztuki prezentujące fragment historii biblijnej, moralitety - miały kierować człowieka na dobrą drogę.

W malarstwie dominowały sceny przedstawiające życie Jezusa. Praca wielu artystów służyła ozdabianiu kościołów. Wtym czasie (1447 - 1489) został wyrzeźbiony przez Wita Stwosza ołtarz w kościele Mariackim w Krakowie.

uniwersalizm - skoncentrowanie myśli społecznej na wspólnych celach, ogniskujących się wokół takich pojęć, jak: pojmowanie świata, sposób myślenia, ideały, nauka, sztuka i literatura; uniwersalizm kultury - jednolity charakter dla całej Europy, brak odrębności narodowych.

teocentryzm - światopogląd uznający boga (religię) za najwyższą wartość, czyniący go ośrodkiem dążeń człowieka i społeczeństwa; rozstrzygający wszystkie problemy życia jednostkowego i społecznego z punktu widzenia absolutnej zależności i podległości człowieka i świata wobec bóstwa.

idealizacja - jednostronny, tendencyjny sposób przedstawienia postaci, ich grup, stosunków itp. przeze podkreślenie samych cech dodatnich zniekształcający rzeczywistość w myśl ideologicznych założeń twórcy lub dla celów moralizatorskich.

alegoria - dzieło, utwór lub ich element mające poza znaczeniem dosłownym jednoznacznie określony, umowny sens przenośny będące zwykle obrazowym przedstawieniem pojęć oderwanych.

kontrast - ostro uwydatniająca się różnica między dwoma zestawianymi, porównywanymi ze sobą przedmiotami, zjawiskami itp.

hierarchizacja - podporządkowywanie zasadzie hierarchii, szeregowanie, klasyfikowanie według pewnych stopni hierarchicznych (hierarchizacja społeczeństwa - podział na stany).

dualizm - pogląd zakładający istnienie w rzeczywistości dwu odrębnych i niezależnych od siebie pierwiastków: materii i ducha, dobra i zła, ciała i duszy. Dualizm kultury średniowiecznej to dwa wizerunki kultury: świeckiej i kościelnej.