Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko - typowe gatunki, przykłady literackie, poetyki, odzwierciedlenie w sztuce. Klasycyzm stanisławowski a klasycyzm francuski. " Cyd " J. P. Corneille'a jako arcydzieło francuskiego klasycyzmu. Rola tego dramatu w rozwoju teatru francuskiego. Bohaterowie " Cyda " i ich świat wartości (honor, rozum, wola). Powieść epistolarna jako gatunek literacki. Obraz miłości w " Nowej Heloizie ": sytuacja społeczna bohaterów, sposób przeżywania, wrażliwość. Związek utworu z poglądami J. J. Rousseau na temat człowieka, moralności i cywilizacji.

Klasycyzm - to kierunek programowy nawiązujący do antycznej teorii poezji. W drugiej połowie XVII wieku we Francji ukształtowała się konwencja literacka klasycyzmu oparta na założeniach filozoficznych racjonalizmu. Teoretykiem literatury klasycyzmu był Mikołaj Boileau, który w poemacie pt. " Sztuka poetycka " (1674) umieścił normy poetyckie obowiązujące aż przez półtora wieku w całej Europie. Na język polski poemat ten przełożył Franciszek Ksawery Dmochowski w 1788 r. i nadał tytuł " Sztuka rymotwórcza ".

Klasycyzm uznawał za cel sztuki osiągnięcie doskonałości (tak jak Arystoteles) w realizacji piękna i prawdy jako zaakceptowanych przez rozum, uniwersalnych wartości. Wyobraźni i uczuciom klasycyści przeciwstawiali rozum, przypisywali mu podstawową rolę w tworzeniu sztuki. Reprezentatywnymi bohaterami utworów klasycystycznych, zwłaszcza tragedii, byli ludzie wysoko urodzeni. Formalny rygoryzm klasycyzmu nakazywał powrót do zasady trzech jedności, obowiązującej w dramacie. Rygoryzm gatunkowy obejmował hymn, odę, epopeję. W zakresie języka klasycyzm stawiał wymogi jasności i czystości. Ideałem był język aforystyczny, intelektualno - pojęciowy, odwołujący się do wzorów retorycznych. Najpełniej reprezentuje nowe tendencje twórczość Ignacego Krasickiego. Wszystko to, co wulgarne, potoczne, należało usunąć lub złagodzić wykwintnym omówieniem.

Konwencja literacka klasycyzmu ogarnęła literaturę Europy oświeceniowej, przyczyniła się do napływu wzorów francuskich. Nowy styl twórczości nazwano nie klasycznym, ale klasycystycznym lub pseudoklasycznym, bo stawiał za wzór nie starożytne dzieła klasyczne, ale ich naśladownictwa francuskie. W Polsce klasycyzm był głównym źródłem literackim okresu Oświecenia. literatura w czasach stanisławowskich, stosując prawidła polityki klasycystycznej, przywróciła językowi polskiemu piękno i uczyniła z niego środek propagowania idei Oświecenia. W istniejących warunkach politycznych do dbałości o formę dodano cel dydaktyczny - literatura musiała bawić i uczyć jednocześnie. W tym czasie na czoło wysuwają się inne gatunki literackie, przede wszystkim oda, tragedia, epopeja.

Zasady tworzenia utworu:

•  doskonałość wykonania (piękno treści musi być równoległe z pięknem formy)

•  powinny być zachowane zasady prawdopodobieństwa w odniesieniu do rzeczywistości

•  rozum miał być kryterium w doborze tematu utworu literackiego

•  kompozycja powinna mieć charakter regularny

•  wykwintność i prostota języka (w kwestii jasności sformułowań i komunikatywności przekazywania myśli)

•  sztuka pisania powinna być żmudną pracą nad kształtem formy utworu literackiego

Sentymentalizm - to kierunek umysłowy i literacki w Europie w drugiej połowie XVIII wieku, ukształtowany w opozycji do klasycyzmu i obowiązujących rygorów społecznych i estetycznych, głoszących prymat uczuć nad rozumem oraz powrót ludzkości do pierwotnej prostoty i życia w bliskim kontakcie z naturą. W literaturze zaznaczył się subiektywizmem i nastrojowością (melancholia, tkliwość, rzewność, przesadna wrażliwość, czułość, czułostkowość). Sentymentalizm wywarł wpływ na sztukę rokoka (malarstwo sentymentalno - nastrojowe i sielankowe, szczególnie francuskie). Nazwa wywodzi się od tytułu powieści Wawrzyńca Sterne'a " Podróż sentymentalna ". Najpełniejszy wyraz założeń sentymentalizmu dał Jan Jakub Rousseau w utworze " Nowa Heloiza ".

Sentymentaliści za źródło twórczości literackiej uznawali wewnętrzne przeżycia człowieka. Przykładem jest sielanka Franciszka Karpińskiego " Laura i Filon ". Owa sentymentalna postawa twórczości Karpińskiego, wywarła znaczny wpływ na dalszy rozwój literatury polskiej. Przykładem jest poezja Dionizego Kniaźnina wyrażająca indywidualne widzenie świata (" Oda do wąsów "). Filozoficznym podłożem sentymentalizmu były teorie empiryzmu i sensualizmu, uznające doświadczenie zmysłowe jednostki za główne źródło wiedzy o świecie.

Sentymentaliści nie podzielali przekonania wyznawców klasycyzmu o ładzie i harmonii świata, dostrzegali kryzys moralny współczesnej im cywilizacji. Przyczyn upatrywali w odejściu ludzkości od stanu naturalnej, pierwotnej prostoty. Przykładem jest twórczość Jana Jakuba Rousseau (" Emil ", " Nowa Heloiza "). Autorzy - sentymentaliści byli przekonani o możliwości powrotu do natury. Podejmowali tematykę wiejską, zwracali uwagę na rolę przyrody w życiu człowieka, bohaterami utworów czynili prostych ludzi, najczęściej pasterzy. Za źródło twórczości literackiej uznawali wewnętrzne przeżycia człowieka: miłość, czułostkowość, smutek i radość. Często smutek objawia się łzami, gdyż płacz traktowany jest w poezji jako przejaw czułego serca. Ulubione gatunki sentymentalistów:

•  powieść sentymentalna

•  sielanka

•  komedia łzawa

Sentymentalizm oświeceniowy wywodził się z poglądów Rousseau, które zwracały uwagę nie tylko na konieczność powrotu człowieka do natury, ale i na doskonałość ludzi żyjących w bezpośrednim kontakcie z naturą. Rousseau twierdził, iż rozum nie może być jedynym narzędziem poznania, że pewne zjawiska można poznać tylko uczuciem i intuicją. Innowacją sentymentalizmu był zwrot ku przeszłości narodowej (" Pieści Osjana "). Do przedstawicieli polskich sentymentalistów zaliczyć można Franciszka Karpińskiego, Franciszka Dionizego Kniaźnina. Ten pierwszy sformułował założenia sentymentalizmu w Polsce w rozprawie " O wymowie w prozie albo w wierszu " (1782)

Rokoko - styl w sztuce europejskiej uważany za ostatnią fazę baroku, występujący w architekturze, ornamentyce, meblarstwie, rzemiośle artystycznym, w muzyce itp. Słowo pochodzi z języka francuskiego: rococo - rocaille- muszla zdobiąca grotę. Rokoko to styl charakteryzujący się lekkością i dekoracyjnością form, swobodną kompozycją, asymetrią, płynnością linii oraz motywami egzotycznymi. W literaturze charakteryzuje się wytwornością i lekkością form literackich, zwłaszcza krótkich wierszy (np.: anakreontyków, epigramatów), skłonnością do sielankowości i sentymentalizmu. Rokoko kształtowało się jako wyraz zmian w środowiskach dworskich, było związane ze swobodą życia towarzyskiego. Filozoficznym podłożem rokoka był epikureizm (sławiący urok i przyjemności życia). W sztuce rokokowej najważniejszy był wdzięk, za cel jej uznawano wyrafinowaną zabawę. Zamiłowanie do motywów mitologicznych to wspólna cecha rokoko i klasycyzmu, a idylliczne przedstawianie życia pasterzy świadczy o związkach rokoko z sentymentalizmem. W Polsce znamiona rokoko wystąpiły już w architekturze czasów saskich. Reprezentantami rokoko w literaturze byli twórcy skupieni wokół puławskiego dworu Czartoryskich (J. Szymanowski), elementy tego stylu widoczne są w poezji Stanisława Trembeckiego i Kajetana Węgierskiego. Poezja rokokowa służyła wyłącznie rozrywce i "rozkosznej zabawie". Odpowiadały jej małe formy poetyckie pełne wdzięku, żartobliwe, dowcipne, o kunsztownej budowie i o tematyce zazwyczaj miłosnej.

Klasycyzm stanisławowski - trwał od 1765 roku (wstąpienie Poniatowskiego na tron) do roku 1780. Zasługi króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dla kultury polskiej były ogromne. Swoim mecenatem obejmował nie tylko literatów, ale i malarzy, rzeźbiarzy, architektów. Sprowadził do Polski wybitnych artystów tej miary co Dominik Merlini, Marcello Bacciarelli (malarz). Również na jego zlecenie tworzył Canaletto, Zygmunt Vogel. Król ponadto był kolekcjonerem rozumiejącym swoją pasję jako społecznie ważną misję kulturalną. Jego bezcenne zbiory rycin, obrazów, starych monet, medali i rzeźb stały się fundamentem polskiego muzealnictwa, tym bardziej, iż za jego przykładem poszli liczni magnaci i bogaci mieszczanie. Król wydawał ponadto słynne "obiady czwartkowe", z jego inicjatywy założono pierwszy w Polsce teatr publiczny (1765), pierwszą świecką szkołę państwową, zwaną Korpusem Kadetów (Szkoła Rycerska), jak również czasopismo moralne " Monitor " (1765). To również na wniosek króla powołano pierwsze w Europie ministerstwo oświaty - Komisję Edukacji Narodowej (1773).

Klasycyzm francuski - we Francji zaczął bardzo intensywnie rozwijać się nurt dworski. Podbudową filozoficzną klasycyzmu były poglądy Kartezjusza, autora utworu "Rozprawa o metodzie". Za najważniejszą wartość ludzką uznawał on rozum. Natomiast celem myślenia powinno być odkrywanie prawdy. Poniższy cytat jest ujęciem kartezjanizmu:

Zmyślenie jest żywiołem i duszą poety

Gdy wytkniętej rozumem nie przechodzi mety

Tą granicą jest rzeczywistość prawdopodobna i dostępna ludzkiemu rozumowi.

Ludwik XIV prowadził rządy absolutystyczne. Artyści byli głównie skupieni wokół jego dworu. Nawiązywali do literatury antycznej i renesansowej. Chcieli tę literaturę udoskonalić. Wzorcami byli zatem Platon, Arystoteles, Horacy. Zabiegano o wyszukaną formę wypowiedzi, o wykwintność słowa. W literaturze nie mogły znaleźć się sformułowania z życia wzięte. W utworach głównie chodziło o elegancję, tematem zaś mogło być tylko piękno, ogłada. Odbiorcy z kolei to ludzi z elit intelektualnych. W efekcie doszło do stworzenia nowej poetyki, konwencji literackiej. Zasady sformułował wierszem Mikołaj Boileau w traktacie pt. " Sztuka poetycka ". Dzieło to opiera się na wywodach Kartezjusza. Twierdzi on, iż są dwa wyznaczniki literatury: piękno i rozum. Dzieło Boileau stało się kanonem zasad w ówczesnej Europie w XVII i XVIII stuleciu.

We Francji najdoskonalszym twórcą był Molier. Z zawodu był tapicerem, lecz rozkochał się w działalności teatralnej. Był dostarczycielem dla własnego i innych zespołów. Sam był aktorem. Nie trzymał się rygorystycznie zasad Boileau. Napisał ok. 30 komedii (" Skąpiec ", " Chory z urojenia ", " Mieszczanin szlachcicem ", " Szkoła żon ", " Mizantrop ", " Poczucie wykwintności ", " Świętoszek ").

Klasycyzm francuski był prekursorski w stosunku do epoki zwanej Oświeceniem, która zapanowała w Europie w wieku XVIII. Ta epoka rozwinęła się na podstawie zasad światopoglądowych francuskiego klasycyzmu.

Bohaterowie " Cyda " i ich świat wartości (honor, rozum, wola)

Roderyk, czyli Cyd - Honor, tak jak przystało na rycerza, jest dla niego wartością najwyższą, której bronić należy zgodnie z rycerskim obyczajem przodków nawet szpadą, gdy zajdzie potrzeba, do ostatniej kropli krwi. Bowiem splamić honor i okryć się hańbą było stokroć gorsze dla rycerza niż śmierć. W obronie czci rodu staje przed dramatycznym wyborem - honor albo miłość. By pomścić ojca, musi zabić ojca ukochanej Chimeny. Chwila wahania wobec tego dramatycznego splotu okoliczności jest bardzo krótka, bowiem jako rycerz wie, że decyzja jest jedna. Mszcząc ojca naraża się na utratę Chimeny, ale wybierając miłość, a utraciwszy honor, nie tylko zawiedzie ojca, ale przestanie być godnym uczucia wybranki swego serca. Zrozpaczony Cyd przeżywa chwilę bólu i rozgoryczenia, ale podejmuje z pełną determinacją decyzję przekonany o jej słuszności. Zdaje sobie sprawę, że ojciec Chimeny to przeciwnik doświadczony i otoczony sławą. Pomocna mu jest w tej trudnej sytuacji młodzieńcza brawura, pewność siebie, a także wiara we własne męstwo, siłę i słuszność sprawy, za którą staje do pojedynku. Ta nieugięta postawa budzi uznanie nawet przeciwnika. Ten stanowczy, nieugięty w decyzjach, mężny i bezwzględny w walce rycerz, pogromca Maurów, wobec ukochanej kobiety okazuje należny jej szacunek, pokorę i delikatność. Wie, że obroniwszy honor rodu, zranił jej serce, dlatego zdesperowany zwycięzca oddaje swe życie w ręce Chimeny, bez której traci ono sens. Gotów jest ponieść śmierć od ciosu znacznie słabszego przeciwnika, by zadośćuczynić kochance. Decyzja ta właściwie jest najwyższym dowodem miłości złożonym Chimenie, a zarazem próbą sprowokowania jej, by wyznała skrywane dotąd uczucie. Gdy mu się to udaje odzyskuje radość życia i pewność siebie. Pełen młodzieńczej fantazji, uskrzydlony miłosnym uniesieniem, podejmuje pojedynek z Sanktym, mimo królewskiego zakazu.

Główną cechą Cyda jest wierność. Wierność wpojonym zasadom, których broni bez względu na przeszkody. Wierny jest swojej miłości i wybrance, choć ta gotowa jest skazać go na śmierć, wierny jest również ojczyźnie i swemu królowi, któremu pragnie służyć jak najlepiej, bo tego wszystkiego wymaga od niego rycerski honor, a tego bronić czasem jest o wiele trudniej niż życia.

Cyd jest postacią niezwykle dynamiczną wewnętrznie, o silnej i wyrazistej osobowości. To człowiek zdecydowany, silny, obdarzony silną wolą i nieugiętym charakterem, ponad wszystko ceniący honor i posiadający określoną hierarchię wartości, jednocześnie zaś wrażliwy i nie pozbawiony serca, czujący głęboko i przeżywający wiele wewnętrznych dramatów. Panuje jednak nad gwałtownymi uczuciami i namiętnościami, które nim targają, w działaniu zdając się na rozum.

Chimena - to kobieta stanowcza, dążąca do wyznaczonego celu, niezłomna, uparta i zdecydowana, ma ogromne poczucie własnej i rodowej godności. Mężna i dumna jak przystało na córkę don Gomesa. Choć kocha Rodryga, nie zdradza się z tym uczuciem, gotowa w każdej chwili podporządkować się woli ojca. Po śmierci ojca zachowuje się nie jak słaba kobieta, zdaje sobie sprawę z ciążącego nad nią obowiązku zadośćuczynienia wiekowym zwyczajom - w obronie honoru starego rodu żąda zemsty na Rodrygu, hardo dochodząc swoich praw nawet przed królem. Jej miłość jest niełatwa i dramatyczna. Dramatem w tej miłości jest duma Chimeny, która wyżej stawia honor swego rodu, własną godność niż własne uczucie. Ale jednak wyrzec się go nie umie. Chimena chce dorównać Rodrygowi dumą, odwagą, siłą woli i okazać się tym samym godną jego uczucia i wyboru. Chcąc zasłużyć na miłość Rodryga, wystawia siebie i jego na wielką próbę. Wyniosła, nieposkromiona i niezależna, a nawet okrutna (wobec Sanktego, którego posyła na niechybną śmierć) swoją dumą i stałością, skrywanego do końca, ogromnego uczucia zdaje się być godna szlachetnego Rodryga, dla którego honor ma taką samą wagę.

Królewna, czyli Infantka - jej miłość jest bezinteresowna, skryta i skazana na niepowodzenie, lecz ona niczego nie żąda i nie oczekuje, mimo że w jej czystej i dumnej duszy rozgrywa się dramat nie mniejszy niż w sercu pary głównych bohaterów. Z tą różnicą, że swoje rozterki przeżywa w samotności, gdyż wie, że jej miłość do Rodryga jest niestosowna w oczach dworskiej etykiety. Mimo walki z ogarniającym ją uczuciem miłości, silniejszym od niej, nigdy się z nim nie zdradzi. Jej miłość okazuje się wielkoduszna. Pragnąc szczęścia Rodryga, sprzyja jego miłości do Chimeny, pomagając i pocieszając w chwilach rozpaczy. Jest dumna, że obdarzyła uczuciem rycerza nad rycerzami i to jej wystarcza. Ceni swój honor najwyżej i choć nieszczęśliwa, cierpi w milczeniu, z podniesioną głową i potrafi cieszyć się szczęściem ukochanego, choć serce jej jest pełne bólu. Infantka to mężna, dumna, obdarzona silną wolą kobieta, o wnętrzu bogatym i subiektywnym, naznaczonym głębokimi przeżyciami i uczuciami, nad którymi umie panować rozumem.

Powieść epistolarna jako gatunek literacki

Powieść epistolarna to taka, która została napisana w formie listów. O akcji i bohaterach dowiadujemy się od samych postaci korespondujących między sobą listownie. Przykładami tego typu gatunku literackiego jest " Nowa Heloiza " (J. J. Rousseau) i " Cierpienia młodego Wertera " (J. W. Goethe).

" Cyd " jako dzieło francuskiego klasycyzmu

Autor zachował zasady trzech jedności (akcja jest zamknięta w ciągu 24 godzin, rozgrywa się w Sewilli, dotyczy dziejów Rodryga, starającego się o rękę Chimeny). Bohaterowie przeżywają głębokie konflikty psychologiczne i moralne. Rozdarci są między obowiązkiem a uczuciem, obrażoną ambicją a miłością. Targani sprzecznymi uczuciami, choć zdają się działać emocjonalnie i bez chwili wahania, to przecież swoje zachowania i czyny poddają analizie, uzasadniają je, a wyciągając wnioski, tworzą normę postępowania. W rezultacie dostrzegamy, że ich działania i spontaniczne odruchy podporządkowane są silnej woli i nadrzędnemu rozumowi.

Rola dramatu " Cyd " w rozwoju teatru francuskiego

" Cyd " został entuzjastycznie przyjęty przez publiczność. Tłumy walczyły o najpodlejsze nawet miejsce w sali. " Cyd " był czymś nowym, zwiastował teatralny przełom, który właśnie nadchodził. Utwór był komedią, choć arcywzorem była tragedia. Okazał się dziełem przełomowym i niezwykłym. Na scenie ujrzano w całym dramatyzmie zindywidualizowane charaktery postaci kierujących się w działaniu namiętnością. Już nie jakieś ponadindywidualne typy, abstrakcyjne wzorce postaci, które wyrażały schematy zachowań, ale bohaterowie pełni wielkiej namiętności, która pozostawała w konflikcie z normą moralną wyrażającą nakaz bezwzględny, pojawili się teatrze Marais. Było to skutkiem przemian, które od dawna dawały o sobie znak, a w " Cydzie " znalazły wyraz wieloraki i silnie zaakcentowany.

Kończyły się czasy sensualistycznego baroku. Do życia został powołany bohater o silnym życiu uczuciowym i niezłomnej woli. Wyrażał on konflikt, który powstaje w starciu racji honoru i obowiązku z namiętnością.

Obraz miłości w " Nowej Heloizie ": sytuacja społeczna bohaterów, sposób przeżywania, wrażliwość. Związek utworu z poglądami J. J. Rousseau.

W " Nowej Heloizie " młodzi bohaterowie są wybierani przez rodzinę (do połączenia węzłem małżeńskim). Wybierając ich rodzice brali pod uwagę stan zamożności i pochodzenie. Nie jest to naturalne i dlatego Rousseau zwraca na to uwagę. Wszystko jest tu jednak potraktowane ze spokojem i czułością. Przyroda jest natomiast tłem, zabarwieniem, człowiek przeżywa swe uczucia w kontakcie z naturą. Pomimo rozłączenia ludzi kochających się nie ma w utworze elementów buntu. Miłość ta jest jednak miłością dramatyczną, skazaną na niepowodzenie i niemożność realizacji. Dla Julii i Abelarda liczy się tylko uczucie, wszystko inne można przezwyciężyć, podporządkować bezgranicznej miłości. Inaczej sądzi otoczenie. Tym dwojgu po prostu nie wypada się spotykać zbyt wiele ich dzieli, nie są dla siebie stworzeni, prezentują inne sfery społeczeństwa, zasady moralne, czy też stan posiadania. To dla głównych bohaterów nie jest ważne, innego zdania są jednak konserwatywni rodzice. Miłość kochanków pozostaje w konflikcie z normami społecznymi i konwenansami.

Abelard jest człowiekiem bardzo wrażliwym, czułym, analizującym miłość do drugiej osoby, wspólnie spędzone chwile. Zachwyca się pięknem krajobrazów miejskich, ale także urodą ukochanej, potrafi wyobrażać sobie jej postać, tęsknić i myśleć o niej. Jest typowym sentymentalnym kochankiem .

Rousseau był twórcą teorii "powrotu do źródeł", zwracał uwagę na czułość i dobroć jako pierwotne wartości natury ludzkiej, nie skażonej przez cywilizację. Za najważniejszą cnotę człowieka uważał prostotę. Nieustające przyczyny zła widział w układzie stosunków społecznych (korzystnych jedynie dla uprzywilejowanej klasy rządzącej) i opartej na nich etyce. Inspirował pisarzy do zwrócenia uwagi na człowieka jako jednostkę przeżywającą podwójny konflikt: wewnętrzny między pierwotną "naturą" a "kulturą" oraz zewnętrzny - ze społeczeństwem.