ROLA SZTUKI W ŚREDNIOWIECZU, NAJCIEKAWSZE OSIĄGNIĘCIA (poza architekturą), ANONIMOWOŚĆ ARTYSTY. STYL ROMAŃSKI I GOTYCKI W ARCHITEKTURZE (cechy, przykłady). FENOMEN KATEDRY GOTYCKIEJ. OBRAZY KATEDR W POEZJI.

Do okresu średniowiecza zalicza się malarstwo, rzeźbę i architekturę chrześcijańską od początków ich istnienia, aczkolwiek pod względem formy należące jeszcze do późnego antyku, nazywane sztuką wczesnochrześcijańską, ponadto sztukę przedromańską, następnie romańską i gotycką. Sztuka bizantyńska od VI w. rozwijała się własnym rytmem.

W średniowieczu nastąpiło sformułowanie, rozwinięcie i rozpowszechnienie wszystkich podstawowych tematów chrześcijańskiej sztuki religijnej.

Celem sztuki było unaocznienie najważniejszych treści nauki Kościoła o Zbawieniu. Bujny rozwój sztuk przedstawiających wynikał z przekonania, że malarstwo i rzeźba mogą pełnić ważną funkcję w objaśnianiu i nauczaniu prawd wiary, zwłaszcza ludzi niewykształconych.

Sztuka funkcjonowała jako swoisty język, do odczytania którego należało mieć właściwy klucz, który opierał się na ówczesnym widzeniu świata jako tworu czysto boskiego, a zatem piękna, harmonii, dobra i prawdy.

Średniowiecze nie wypracowało własnej teorii sztuki, przyjąwszy definicję starożytną, że sztuka jest umiejętnością postępowania wg reguł, prowadzących do zamierzonego celu. Sztuka obejmowała więc zarówno dociekania i umiejętności intelektualne, jak i procesy wytwarzania rozmaitych przedmiotów. Dzieła architektury, malarstwa i rzeźby były zaliczane do drugiej kategorii i klasyfikowane ze względu na technikę wykonania oraz materiał z jakiego zostały wykonane. Artyści mieli status rzemieślników; dzieła powstawały w wyspecjalizowanych warsztatach, początkowo klasztornych i katedralnych, później także w miejskich.

OSIĄGNIĘCIA SZTUKI

MALARSTWO RZEŹBA MUZYKA TEATR

.najwybitniejsi malarze Hubert i Jan van Eyckowie Roger van der Weyden Hans Memling .rzeźba sakralna .rozwój rzeźby kamiennej .rzeźba sepulkralna (płyty nagrobne, tumby) .rzeźba romańska .muzyka wielogłosowa .chorał gregoriański wykonywany przez chóry męskie, solo przez kantora lub celebransa .z oratorium powstał dramat mówiony .intermedium (sceny rodzajowe, satyryczne, groteskowe .pasje

.ikonografia .rzeźba gotycka grobowiec Władysława II Jagiełły w katedrze na Wawelu Ołtarz Mariacki Wita Stwosza .gatunki w obrębie chorału: psalmy hymny sekwencje tropy antyfony responsoria lamentacje itp. .misteria .wprowadzenie organów do kościołow .rozwój muzyki świeckiej: ludowej wiejskiej i uprawianej przez wędrownych muzyków - wagantów i dworskich trubadurów (rondo, ballada, virelai) .misteria .mirakle .moralitety .pantomima .teatry jarmarczne, wędrowne

ANONIMOWOŚĆ ARTYSTY

W średniowieczu dzieło odgrywało nadrzędną rolę w stosunku do artysty, który nie ujawniał swojego nazwiska. Utwór miał pełnić dydaktyczną i moralną funkcję. Twórca nie ujawniał się, lecz pozostawał w cieniu swojego dzieła. Autorzy nie przejmowali się, że z ich utworów czerpane są zdania czy całe fragmenty, ponieważ było to nawet zalecane, żeby wzbogacać dzieła tym, co stworzyli inni.

Styl romański Styl gotycki

.rozwój gł. po r. 1000 .budynki proste, racjonalnie rozplanowane, zwykle zaokrąglone (rotundy) .charakterystyczne grube mury obronne wznoszone z kamieni o kwadratowym ciosie (odniesienie do czterech cnót kardynalnych) .łatwo uchwytne proporcje gmachów .kolumny (np.: w układzie dwójkowym - analogia do dwóch częsci Biblii) .surowość .bogate zdobnictwo kolumn i portali(bram wejściowych) .płaskorzeźby - wiedza na tematy teologiczne, moralne, przyrodnicze (alegorie i symbole) .od poł. XII w. do XV w. .bogata dekoracja .strzelistość .budowle sprawiające wrażenie ruchu .dokładna i rozplanowana konstrukcja .styl gotycki wyrażał logikę i nieskończoność boskiej istoty, porządek systemu scholastycznego .piękno - idea boskiej harmonii i związek wszechrzeczy

Przykłady

¨kolumny w kościele św. Trójcy w Strzelnie ¨krużganek w Kościele św. Anny w

¨kaplica św. Feliksa i Adaukta na Wawelu ¨Rotunda św. Prokopa w Strzelnie ¨kościół św. Andrzeja w Krakowie ¨opactwo w Tyńcu Warszawie ¨zamki w Malborku, Lidzbarku i Kwidzyniu ¨kościół Mariacki w Krakowie ¨fasada katedry e Reims ¨kościół św. Jakuba w Toruniu

Obrazy katedr w poezji Juliana Przybosia

Notre-Dame

Znasz-li

Tam gdzie żył

Matka

Znikłe czółno

Liczba i przestrzeń

Pewne liczby, ich kombinacje i zastosowania miały wyraźne odniesienia, np.:

§liczba 3 - do istoty Trójcy św.

§liczba 10 - do najwyższej doskonałości, jaką była potrójność Trójcy i zarazem jedność jej samej (3x3+1=10)

§liczba 4 - do czterech sensów biblijnych, czterech ewangelistów i czterech cnót kardynalnych: roztropności, sprawiedliwości, wstrzemięźliwości i męstwa

§liczba 7 - do siedmiu sakramentów i siedmiu części, czyli godzin Brewiarza

Na uprzywilejowanych, znaczących liczbach opierano zabiegi czy chwyty, jak trójdzielność kompozycyjną tekstów literackich (np.: Boska Komedia Dantego: 3 częsci złożone z 33 pieśni z jedną pieśnią wstępną, każde z zaświatowych królestw obejmuje 9 kręgów, 9 pięter i 9 nieb).

W średniowieczu nie znano perspektywy. Wszystkie sceny przedstawiano na njednej płaszczyźnie równocześnie, ponieważ najważniejsze było widzenie "duchowe", pozwalające oglądać obrazy z pozycji Stwórcy, który dostrzega wieczność.

W architekturze, malarstwie, teatrze i rzeźbie w zależności od usytuowania np. postaci orientowano się co do jej miejsca w hierarchii istot:

§ centrum - postacie boskie, świętym, ważnym

§ lewica - potępieni (np. sceny sądu ostatecznego)

§ prawica - wybrani

§ południowa strona katedry - postacie i zdarzenia związane z Nowym Testamentem

§ północna strona katedry - wyobrażenia Starego Testamentu.

Słowo i obraz

W średniowieczu funkcjonowały znaki umowne odsyłające do pewnych znaczeń. Określonym postaciom przysługiwały atrybuty - przedmioty o charakterze symbolicznym, często alegorycznym, wyobrażające skrótowo jakiś fakt historyczny lub legendarny związany z bohaterem:

§smok - św. Jerzy i Herkules

§cedr libański, róża, diament, perła - Matka Boska.

Znaki te były odczytywane według przypisanych im znaczeń. Głębsze sensy ukryte pod dosłownymi znaczeniami, wykształciło swoisty sposób lektury przekazów, także literackich (np.: przypowieści)"

Dla nie umiejących czytać, sztuki plastyczne stanowiły jakby szczególną "literaturę", "malowaną historię", której rozwój był popierany przez Kościół.