Encyklopedyści.

Encyklopedyści to grupa francuskich filozofów, naukowców i literatów, którzy współpracowali przy tworzeniu "Wielkiej encyklopedii francuskiej", z którą był związany szeroki ruch umysłowy XVIII - wiecznej Francji. Sformułowali ideologię, która stała się wyrazem światopoglądu oświecenia przez połączenie idei sensualizmu i racjonalizmu, deizmu, antropocentryzmu oraz utylitaryzmu. W ich programie dominowała krytyka chrześcijaństwa i postulat laicyzacji kultury. Przeciwstawiali się autorytetowi Kościoła i przygotowywali grunt intelektualny rewolucji francuskiej 1789 r. Do głównych encyklopedystów oprócz D. Diderota i J. d'Alemberta, należeli: Wolter, Montesquieu, J. J. Rousseau, G. L. Buffon.

Pojęcia:

deizm - pogląd uznający istnienie Boga, jego nakazów oraz stworzenie przez niego świata, ale nie ingerencji Boga w sprawy ludzkie

ateizm - (a - nie, theos - bóg) odrzucenie religii, Boga i zasad wiary na korzyść materii

racjonalizm - (ratio - rozum) wiara w potęgę ludzkiego rozumu, jako tej siły, która jest najważniejsza w poszukiwaniu prawdy i wiedzy o świecie. Wywodzi się od Kartezjusza i jego słynnej dewizy "Cogito ergo sum" - myślę więc jestem.

materializm - kierunek wywodzący się z założenia, iż świat istnieje obiektywnie, niezależnie od świadomości, która jest wtórna

empiryzm - teoria, która uznaje doświadczenie (empirię) za najlepszy sposób poznania prawdy i badania świata. Twórcą jest Franciszek Bacon, a teoretykiem John Lock, który uważał, że człowiek rodzi się jako nie zapisana karta, która zapełnia się przez doświadczenia.

sensualizm - zaufanie wobec zmysłów ludzkich jako najlepszej metody poznawania i badania świata

libertynizm - początkowo znaczył dążenie do wolności. W trakcie epoki nabrał negatywnego zabarwienia postawy ludzi bez moralności, rozpustnych, ucztujących i wyszydzających świętości.

wolterianizm - ogół tendencji filozoficznych i politycznych, głoszonych przez Woltera, a propagowanych przez jego zwolenników. Istotą tej koncepcji jest wolnomyślicielstwo, tolerancja, prawo do posiadania i głoszenia swoich poglądów przy szacunku dla postaw innych ludzi. Wolterianizm to także styl charakterystyczny dla Woltera - błyskotliwy, elegancki, dowcipny.

Powiastka filozoficzna jako gatunek literacki na podstawie "Kandyda" Woltera.

Powiastka filozoficzna to gatunek literacki stworzony przez Woltera, w którym nadrzędna teza filozoficzna ilustrowana jest za pomocą fabuły, często żartobliwej. Przedstawione wydarzenia mają charakter przykładów opatrzonych komentarzem, niekiedy ironicznym. Służyła przede wszystkim szerzeniu nowych, oświeceniowych poglądów

Utwór Woltera jest wymierzony w optymistyczny nurt filozofii oświecenia. Kandyd (fr. candid - uczciwy, poczciwy) i jego mistrz Pangloss są zwolennikami tej filozofii, lecz konfrontacja z przykrymi doświadczeniami życiowymi wykazuje jej niedorzeczność. Odbywają wiele wędrówek, w tym także do cudownej krainy Eldorado. Mają wiele przygód, a bohater odnajduje swą ukochaną Kunegundę i postanawia się ograniczyć w życiu o "uprawy własnego ogródka", czyli ograniczeniem się do pracy nad sobą. W utworze narrator ironicznie opisuje i odnosi się do arystokracji, która uważa się za najdoskonalszą. Występują fragmenty refleksyjne np. dotyczące negatywnych cech człowieka.

Opowiastka służyła propagowaniu nowych poglądów oświeceniowych. Przeciwstawiając się przez krytykę i ośmieszenie fanatyzmowi religijnemu, zabobonom, uległości człowieka wobec mechanizmów życia codziennego.

Poglądy Marcina (manicheizm) i Panglossa (nawiązanie do filozofii Leibniza).

Marcin był uczonym podróżującym z Kandydem do Bordeaux. Rozmawiali w czasie podróży na tematy filozoficzne. Marcin stwierdził, że czuje się manichejczykiem. Nie jest przekonany o słuszności swoich przekonań, lecz nie potrafi myśleć inaczej. Manichejczycy (uczniowie Manesa urodzonego w II w. w Persji) przyjmują, ze świat jest dziełem dwóch sprzecznych, ale wiecznych i niezależnych pierwiastków: dobra i zła. Stąd dualizm człowieka, który jest zły przez swoją materialność. Marcin uważa, że człowiek jest i był od zawsze z natury zły. Życie na Ziemi, z wyjątkiem Eldorado, jest pełne cierpienia i chaosu. W życiu doczesnym dominuje pierwiastek zła.

Pangloss - mistrz Kandyda, nauczyciel metafizyko- teologo- kosmolo- nigologii. Jego koronne twierdzenie brzmiało, iż nie ma skutków bez przyczyny. Na tej podstawie udowadniał, że:

"Na tym najlepszym z możliwych światów zamek jego wysokości barona jest najpiękniejszym z zamków, pani baronowa zaś najlepszą z możliwych kasztelanek."

Do obalenia tej teorii nie potrzeba jednak było wiele. Gdy baron przyłapał Kandyda z Kunegundą, w zamku zapanował chaos.

Pangloss swoje poglądy głosi nawet mimo zdarzających się wokoło nieszczęść. Uważa, że wszystko na świecie dzieje się najlepiej, choć jego życie, jak sam stwierdził, było straszną męką (wieszano go, krajano, chłostano i zmuszano do pracy na galerach). Uważa, że praistniejąca harmonia jest najpiękniejszym wymysłem na świecie. Zawsze pyszni się i cieszy, że był i jest filozofem. Twierdzi, że jemu, jako filozofowi, nie przystoi zmieniać zdania.

Poglądy Panglossa nawiązywały do filozofii niemieckiego filozofa i matematyka Leibniza. Uważał on, że świat jest zbiorem monad, substancji niematerialnych, niepodzielnych, spontanicznych w zachowaniu. Monady, różniące się między sobą doskonałością tworzą strukturę hierarchiczną - od najniższych (ciała organiczne) do monady najwyższej (Bóg). Działanie monad jest uporządkowane dzięki "harmonii wprzód ustawionej", którą stwórca założył przy jego budowie. Czyli świat jest doskonały i nie ma skutku bez przyczyny.

Wolter wobec cywilizacji.

Wolter uważał stan cywilizacji w swoich czasach za niedoskonały. Poprzez swoją twórczość pragnął to zmienić. Przede wszystkim postęp cywilizacji nie jest możliwy bez zmiany światopoglądu mas. Należy je nauczać, oświecać. Na literaturę nakłada funkcje utylitarne (użytkowe) i przypisuje ogromną rolę edukacji i wychowaniu. Służyła także tym celom obszerna, wielotomowa "Encyklopedia". Propagował wzór osobowy człowieka oświeconego, czyli racjonalisty, encyklopedysty, erudyty, optymisty. Był przeciwnikiem zacofania i zabobonów, które hamują rozwój cywilizacji.

Motyw krainy Eldorado i jego funkcja ideowa.

Kandyd wraz ze swym towarzyszem Kakambo do Eldorado przybyli czółnem, pozwalając się ponieść prądowi rzeki. Była to położona na wyspie cudowna kraina, gdzie rozmawiano po peruwiańsku, językiem Kakamba, a dzieci bawiły się zabawkami ze złota i diamentów. Zostali tam wspaniale ugoszczeni w bezpłatnej gospodzie utrzymywanej przez rząd. 172 - letni starzec opowiedział im, że kraj ich jest otoczony niedostępnymi skałami i przepaściami, więc są bezpieczni przed drapieżnymi Europejczykami. Wierzą w jednego Boga, o nic go nie proszą, tylko mu dziękują, bo wszystko im dał. Bohaterowie zostali przedstawieni królowi, zaproszeni na ucztę oraz oprowadzeni po mieście. W Eldorado spędzili miesiąc. Na polecenie króla zbudowano olbrzymią machinę, na której wyniesiono ich stamtąd ponad góry (wraz z żywnością, darami, złotem, drogimi kamieniami oraz setką baranów, aby to wszystko im wiozły). Po stu dniach wędrówki zostały im tylko dwa barany.

Kraina Eldorado jest utopią, która nie może zaistnieć w prawdziwym świecie. Zaraz po wydostaniu się z niej bohaterowie widzą świat takim jaki jest naprawdę. W mieście Holendrów spotykają leżącego bez ręki i nogi Murzyna. Opowiedział im, że rękę stracił w wypadku przy pracy, a nogę ucięto mu za ucieczkę. Na ten widok Kandyd westchnął do Panglossa, że będzie musiał wyrzec się jego optymizmu. Na Ziemi nie ma sprawiedliwości i harmonii. Eldorado jest jedynie kontrastem, marzeniem wszystkich ludzi.

Wymowa zakończenia utworu.

Kandyd odbył wiele podróży i poznał wiele osób. Poznał także różne filozofie i odmienne światopoglądy. Wreszcie ustatkował się jednak i w końcowej scenie prowadzi rozmowę z Panglossem i Marcinem. Kandyd doszedł do wniosku, że trzeba uprawiać swój własny ogródek. Panglos powiedział, że kiedy człowieka wprowadzono do ogrodu Eden, to nakazano mu tam pracować, więc człowiek stworzony jest nie do odpoczynku, lecz do pracy. Na to Marcin dodał: "Pracujmy nie rozumując, to jedyny sposób, aby życie uczynić znośnym."

Następnie wszyscy trzej zaczęli pracować w ogrodzie. Mały kawałek ziemi przyniósł niespodziewany dochód.

Wolter przeprowadził swych bohaterów przez kraje i kontynenty ku niezupełnie szczęśliwemu zakończeniu. W sensie filozoficznym oznacza ono odrzucenie zarówno łatwego optymizmu, jak i najczarniejszego pesymizmu. Mimo przeciwności losu - róbmy, co do nas należy.

Wolter - (Voltaire, 1694 - 1778), naprawdę nazywał się Francois Maria Arouet - był mieszczaninem francuskim, zagorzałym racjonalistą, prawnikiem i jednocześnie poetą, dramaturgiem, publicystą, powieściopisarzem, historykiem oraz filozofem w jednej osobie. Wolter był racjonalistą i deistą, niestrudzenie propagował rozum ludzki, tolerancję religijną, postęp cywilizacyjny i techniczny, głosił też postulat niezależności jednostki ludzkiej. W swych wypowiedziach zażarcie zwalczał instytucje feudalne (zwłaszcza dwór i Kościół), krytykował również skostniałe obyczaje i przesądy, tak mocno zakorzenione jeszcze w społeczeństwie francuskim w drugiej połowie XVIII stulecia. Wolter był współautorem "Encyklopedii", pisywał też słynne "Powiastki filozoficzne", z których najpopularniejszą i najbardziej znaną był "Kandyd" (1759). "Kandyd" to powiastka filozoficzna, której nadrzędnym celem była rozprawa z oświeceniowym optymizmem, znajdującym swe źródła w Rousseau i Leibniza.

Carles de Montesquieu - (Monteskiusz, 1689 - 1755) - francuski myśliciel i pisarz polityczny, opublikował "Listy perskie" w 1721 r. Wykorzystując modę na wschodnie tematy, a także zabezpieczając się przed ewentualnymi represjami, ocenę współczesnej cywilizacji przekazał w formie korespondencji dwóch Persów. Montesquieq wyprzedził znacznie rozważania Jana Jakuba Rousseau i zajął się nie tylko przedstawieniem wad i zalet cywilizacji: oczyma swych perskich bohaterów ocenia chrześcijaństwo, bardzo krytycznie wypowiadając się o inkwizycji oraz kwestiach prawdziwości wiary, dla nich bowiem prawdziwą religią jest islam.

John Locke - (1632 - 1704) - filozof angielski, zajmował się głównie badaniem źródeł i granic ludzkiego poznania. Stworzył pojęcie "idei", rozumiejąc je jako wszelką rzecz będącą przedmiotem myśli. Twierdził, że idee nie są wrodzone, że umysł jest jak czysta karta (tabula rasa) nie zapisana żadnymi znakami, na której ślad pozostawia jedynie doświadczenie. Słusznie uchodzi więc Lock za twórcę empiryzmu i prekursora europejskiego oświecenia. Zdecydowały o tym także jego koncepcje pedagogiczne, zmierzające do ukształtowania człowieka o zdrowym umyśle, użytecznego dla siebie i innych, zapewniającego tym samym sobie i innym szczęście. Jednym z podstawowych owego powszechnego szczęścia miała być tolerancja.

Denis Diderot - (1713 - 1784) - był synem bandyty i nożownika. Sławę i zaszczyty zapewnił sobie niezwykle ciężką pracą, zdobywając wykształcenie wbrew woli ojca. Był więziony za swe bezkompromisowe poglądy, wielokrotnie prześladowany, a nawet oskarżany przed parlamentem. Diderot to jedna z najbardziej znanych osobistości europejskiego oświecenia, światły filozof, doskonały obserwator otaczającej go rzeczywistości. Był redaktorem naczelnym "Encyklopedii, czyli słownika rozumowanego nauk, sztuk i rzemiosł", wydawanej w latach 1751 - 1772, napisał także "Myśli filozoficzne" (dzieło zostało spalone na polecenie parlamentu francuskiego) oraz niezwykle popularna powiastkę filozoficzna "Kubuś fatalista", wydaną już po śmierci pisarza. Był zwolennikiem racjonalizmu, deizmu i materializmu.

Jean Jacques Rousseau - (1712 - 1778) -był synem genewskiego zegarmistrza, głosił postulaty ucieczki od degradującej człowieka cywilizacji i powrotu do natury. Rousseau jest uważany za twórcę sentymentalizmu , czyli literackiego i umysłowego prądu, niezwykle istotnego w drugiej połowie XVIII wieku. Sentymentalizm charakteryzował się przesadną czułostkowością, wrażliwością, dominacją uczucia nad rozumem, w czym można dostrzec pierwiastki zapowiadające nową epokę historyczno-literacką, romantyzm. Szczególnie znanym dziełem Rousseau jako sentymentalisty jest "Julia, czyli Nowa Heloiza" (1761), powieść epistolarna, czyli napisana w formie listów. W tym przypadku jest to korespondencja dwojga kochanków: Julii i Saint-Preux. Na plan pierwszy wysuwają się uczucie dwojga bohaterów, doskonale widać prymat pierwiastka emocjonalnego nad intelektualnym. Rousseau był przez pewien czas związany z encyklopedystami, lecz ich drogi rozeszły się. Encyklopedyści propagowali postęp cywilizacyjny i techniczny, z czym Rousseau nie mógł się pogodzić.

Wokół Diderota oraz Woltera skupiła się z biegiem czasu grupa czołowych myślicieli, filozofów i naukowców kraju. Łączył ich racjonalizm i wspólny cel - opracowanie ogromnego dzieł, mającego zrewolucjonizować sposób postrzegania świata przez miliony ludzi na całym świecie. Tym dziełem była "Encyklopedia, czyli słownik rozumowany nauk, sztuk i rzemiosł" . Jej autorami, obok wspomnianych już Diderota i Woltera, byli między innymi: Montesquieu, d'Alembert, Buffon, Condilac, Marmontel, Helwecjusz, Turgot i, przez pewien tylko czas, Rousseau.. "Encyklopedia..." była wydawana w latach 1751 - 1722, w sumie ukazało się 28 tomów, nie licząc późniejszych uzupełnień. Znalazło się w niej wiele haseł będących świadectwem oświeceniowego, racjonalistycznego spojrzenia na świat, zerwania z dotychczasowym sposobem pojmowania otaczającej człowieka rzeczywistości. Przedsięwzięcie grupy francuskich myślicieli stało się wielkim tryumfem rozumu ludzkiego, prawdziwym symbolem epoki oświecenia. Był to jednocześnie bardzo silny cios w panujące jeszcze w drugiej połowie XVIII wieku zacofanie, zabobon i feudalizm. Twórców "Encyklopedii..." określa się mianem encyklopedystów .

Wielka Encyklopedia Francuska powstawała przez wiele lat, zawierała siedemnaście tomów textu i jedenaście tomów ilustracji. Prace nad nią rozpoczęto w 1750 r., kierowali edycją Diderot i d'Alembert - w encyklopedii zamknięto nową myśl - wizję wolnego, otwartego na wiedzę i postęp człowieka, wiarę w tolerancję i rozum, protest przeciw przemocy. Dziś encyklopedia jest symbolem myśli oświeceniowej.

traktatach filozoficznych, polemikach, esejach.