Różnorodność tendencji w poezji
Inspiracją dla poezji młodopolskiej stały się wiersze Charles'a Baudelaire'a, Paula Verla-ine'a i Jeana-Arthura Rimbauda. Baudelaire w tomie "Kwiaty zła" ukazywał podłość i zwierzęcość ludzkiej natury, brnącej w grzech i upadek. Drwił z moralności, przedstawiał perwersyjną erotykę. W turpistycznym wierszu "Padlina" użył kontrastu między obrazami młodości, życia i piękna, a obrazami śmierci, rozkładu i zgnilizny.
Utwory "Do czytelnika" i "Spleen" są wyrazem modernizmu i filozofii Schopenhauera. Dekadentyzm staje się "przyrodnim bratem nudy", a "ciężkie niebo", "szare światło" i "spleśniałe mury" budują krajobraz stanu duszy.
Baudelaire stosował teorię analogii, zakładającą, iż poznanie rozumowe, zmysłowe oraz duchowe, uczuciowe są ze sobą powiązane; mówią o jedności świata. Teoria synestezji mówiła o współodczuwaniu wrażeń; skierowania ich do innego zmysłu niż na ten, na który działają. Sonet "Oddźwięki" ukazuje naturę jako "las symbolów" połączonych w "głęboką jedność" wraz z "dźwiękami, wonią i kolorami".
Poeta jest jak albatros, który imponuje lotem, a schwytany na morzu i postawiony na pokładzie jest niezgrabny i nie potrafi się poruszać.
Verlaine w wierszu "Niemoc" przedstawił portret dekadenta. Manifestem poezji symboli-stycznej, uczuciowej i muzycznej stał się utwór "Sztuka poetycka". W twórczości Rimbauda występują elementy surrealistyczne, wizyjne; przewija się motyw wolności wewnętrznej w wierszu "Moja bohema" i "Statek pijany".
Kazimierz Przerwa-Tetmajer w manifeście epoki, "Koniec wieku XIX" próbuje znaleźć wartości, które chroniłyby dekadenta przed uczuciem braku sensu życia. Pojawiają się propo-zycje działań, stanowiące "tarczę przeciw włóczni złego". Do zachowań aktywnych należy walka, przekleństwo, wzgarda, ironia, czerpanie radości z życia; postawy bierne to rozpacz, rezygnacja. Ani one ani wiara w "byt przyszły" i religia nie dają pocieszenia. Bohater pozo-staje milczący, pełen cierpienia i czuje bezradność. Tęsknotę za nirwaną, stanem pól-życia, pół-śmierci, wyzbyciem się pragnień i aktywności zawarł w "Hymnie do nirwany".
Wiersz "Niech żyje sztuka" mówi, że stanem uśmierzenia "bólu istnienia" może być kontem-placja sztuki - "chociaż życie nasze nic niewarte, evviva l'arte". Miłość fizyczna, zmysłowa jest środkiem zapomnienia. Kobieta stanowi instrument chwilowej rozkoszy, która "myśl skrzydlatą" mężczyzny kieruje "w nieskończone przestrzenie nieziem-skiego świata".
Liryki tatrzańskie: "Melodia mgieł nocnych", "Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej" ukazują impresję, symbolizm, nastrój melancholii. Personifikacji ulega mgła; jej ruch sprawia wrażenie tańca. Poeta stosuje synestezję - "potoków szmer", "gwiazd promienie", "srebrzystoturkusowa cisza".
Utwór "Na Anioł Pański" cechuje muzyczność, nastrój bólu. Ukazuje wędrówkę "zadumy polnej, osmętnicy" przez wieczorny krajobraz i "samotnej duszy" ze "skargą i rozpaczą". Sta-nowią one alegorię smutku, którym nasycony jest krajobraz i człowiek. Wędrowiec i "szare dymy" symbolizują dekadenta, artystę, przemijanie życia oraz ludzkie ludzkie myśli; grób dziewczyny oznacza upadek, zagładę.
Jan Kasprowicz był twórcą sonetów "Z chałupy". Kontynuują one problematykę pozytywi-styczną, społeczną - nędzy chłopskiej. Sonet XV przedstawia tragiczną biografię wdowy, któ-ra straciła ziemię, oddała dzieci na służbę, tułała się jako najemna robotnica i żebraczka, by wreszcie umrzeć w polu, w samotności. Sonet XXXIX mówi o ambicjach wiejskiego chłopca, który zdobywał wiedzę wbrew życiowym trudnościom, ale karierę zakończyła choroba i śmierć. Sonety utrzymane są w konwencji realistycznej i naturalistycznej; dotyczą życia co-dziennego, podkreślają związek człowieka z przyrodą, brak jest komentarza wobec krzywd bohaterów, istnieje narrator - "opowiadacz z ludu". Cykl czterech sonetów "Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach" ukazuje obraz róży i spróchniałej limby od pory rannej do wieczornej. Kwiat sugeruje życie i piękno; przeżywa uczucia "jak lęk, jak żal, jak dech tęsknoty". Jego reakcje są zmienne i ulotne; jest "samotny, senny, zadumany". Drzewo powalone przez burzę, niegdyś potężne, teraz oznacza śmierć. Bu-rza to gwałtowne wydarzenie, nowa idea. Symbolikę i impresję dopełnia synestezja - "echowe grania", "wilgotna biel".
Kasprowicz jest autorem hymnów "Dies irae", "Święty Boże, Święty Mocny", "Salve Regi-na", "Hymn świętego Franciszka z Asyżu". "Dies irae" przedstawia wizję Sądu Ostatecznego. "Koniec świata" zapowiada głos surmy; nad ziemią rozgrywają się "pożary słońc", "krzepnięcie ognia" i "ciemnienie blasku". Natura zamiera; wiatr tworzy z kłębów mgieł "potworne, dzikie kształty" i niszczy florę. Krajobraz opanowuje trzęsawisko, z którego wy-nurza się fauna utożsamiana z brzydotą i złem: "kłęby żmij", "czarne pijawki", "zielone jasz-czury". Trąba wzywa na Sąd żywych oraz zmarłych spod "miliardów męczeńskich krzyży". Świadkami zagłady są: Chrystus - symbol miłosierdzia i ofiary z własnego życia dla życia ludzkości; "jasnowłosa Ewa" sugeruje ludzką naturę - wcielenie erotyzmu, pierwotnego grze-chu, narzędzia Szatana oraz źródło rozkoszy; Adam - symbol poczucia winy, pokuty. Świat ogarnia wizja strachu, gniewu bożego oraz obawa katastrofy i unicestwienia. Po przegranej walce dobra ze złem Stwórca usuwa ludzkość z powierzchni Ziemi. Katastrofizm w sztuce pojawia się w wyniku świadomości kryzysu wartości i poczucia zagrożenia współczesnością. Proroctwo końca świata skojarzone jest z Apokalipsą. Podmiot liryczny uważa, iż to Bóg jest powodem grzechu człowieka, gdyż On zaszczepił instynkty, żądzę posiadania, gniew i zawiść. Postawa ta jest "wadzeniem się z Bogiem" czyli prometeizmem. W romantyzmie tyczył się on tylko Polaków, a w neoromantyzmie - całej ludzkości. Hymn cechuje ekspresja - kontrasto-wość, hiperbolizacja obrazów, napięcie emocjonalne, poczucie odrazy u czytelnika. Kompozy-cja opiera się na powtarzającej litanii "Kyrie elejson".
Leopold Staff w wierszu "Kowal" z tomu "Sny o potędze" przełamuje postawę dekadencką czyli "słabość", "chorą niemoc", "skazę", "pęknięcie". Symboliczny kowal obrabia psychikę; "drogocenny kruszec" zmienia się w serce, które ma być "hartowne, mężne, dumne, silne". Utwór jest pełen dynamiki, stał się manifestem samodoskonalenia i "woli mocy". Staff wzywa człowieka do odnowy i kształtowania własnego wnętrza, heroizmu i aktywności. "Deszcz jesienny" tworzy nastrój smutku, melancholii, znużenia i monotonii. Deszcz jest "jednaki, miarowy, niezmienny"; jest "szklanym płaczem". Obraz przyrody łączy się ze stanem emocjonalnym podmiotu mówiącego - autor stosuje psychizację krajobrazu. Wiersze "Życie bez zdarzeń" i "Przedśpiew" są wyrazem postawy franciszkańskiej od strony świeckiej i postulują aprobatę rzeczywistości, życie w harmonii i optymizmie.
Poeci Młodej Polski poruszali szerokie spektrum tematyczne - rola i zadania sztuki, pejzaż, folklor, problemy społeczne i egzystencjalne człowieka końca wieku XIX, miłość, katastro-fizm, antyk, Biblia. Inspiracje czerpano z przyrody, filozofii i kierunków artystycznych epoki. Poetykę cechuje muzyczność, analogia, synestezja, wizyjność, symbolizm, naturalizm, nastro-jowość, impresja i ekspresja.
|
Kurs html - Likowski Dariusz (85)
Wykłady z PP Wrocławskiej (73)