Zagadnienia ogólne

Geneza nazwy:

Epoka nie od razu została nazwana Młodą Polską. Proponowano wiele nazw:

•  modernizm - termin proponował Kazimierz Wyka (od franc. modern - nowoczesny ) - został jednak odrzucony za ogólnikowość (okres ten nawiązywał przecież również do tradycji). Modernizmem nazywane jest pierwsze 10 lat, gdy ściągano z Francji różne ciekawostki.

•  neoromantyzm - Julian Krzyżanowski - związek z dziedzictwem romantyzmu. Zawęża jednak termin tematykę do jednego nurtu (inne epoki np. antyk też były źródłem).

•  symbolizm i impresjonizm - nazwy prądów literackich i prądów w sztuce. Są prądam określającymi epokę Młodej Polski dosyć dobrze, nie da się jednak wybrać jednej z nich - są one równorzędne.

•  dekadentyzm (ludzie końca wieku - kryzys wartości i zmierzchu kultury) oraz fiendesieclizm (epoka schyłkowa - od franc. fiendsiecl - koniec wieku) również zostały odrzucone, gdyż każda z nich charakteryzowała tylko jeden element.

W 1898 roku w czasopiśmie "Życie" wydawanym w Krakowie Artur Górski ogłosił cykl artykułów pod tym tytułem - o problemach ludzi tworzących nową epokę. W innych krajach nazwa była analogiczna np. Młode Niemcy, Młoda Francja, Młoda Skandynawia. Zapanowała moda, by ideologię młodego pokolenia, które dokonało przewartościowania zastanych wartości nazwać Młodą Europą.

Chronologia, periodyzacja:

a) tendencje artystowskie, tematyka uniwersalna :

1891(90) - początek epoki - debiut Kazimierza Tetmajera i napływ do Polski literatury europejskiej

1900 - początek zmian

b) sztuka zaangażowana - związana z tematyką narodową:

1905 - rewolucja w Rosji

1918 - koniec epoki - koniec I wojny światowej i odzyskanie przez Polskę niepodległości

Najważniejsze wydarzenia historyczne:

1890 - dymisja Bismarcka, znanego w zaborze pruskim z niechętnego stosunku do Polaków

1892 - powstanie PPS (Polskiej Partii Socjalistycznej)

1898 - otwarcie Politechniki Warszawskiej

1903 - Nagroda Nobla dla Marii Skłodowskiej - Curie i Piotra Curie za prace nad promieniotwórczością

1904 - wybuch wojny rosyjsko - japońskiej

1905 - rewolucja w Rosji

- utworzenie Organizacji Bojowej PPS

1906 - rozłam PPS na PPS-lewicę i PPS-Frakcję Rewolucyjną (Józefa Piłsudskiego)

1907 - upadek rewolucji w zaborze rosyjskim

1908 - zajęcie Bośni i Hercegowiny przez Austro - Węgry

1912 - I wojna bałkańska

1914 - wybuch I wojny światowej

1916 - 5 listopad - proklamowanie samodzielnego Królestwa Polskiego pod protektoratem

Niemiec i Austro - Węgier

-powołanie w Warszawie Tymczasowej Rady Stanu

1917 - rewolucja w Rosji i powstanie państwa sowieckiego

1918 - koniec I wojny światowej

- utworzenie Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie

-11 listopada - powstanie niepodległego państwa polskiego z Józefem Piłsudskim jako

Naczelnikiem Państwa

Przemiany społeczne i gospodarcze:

Po wojnie francusko - pruskiej w 1870 r. panował w Europie względny spokój i stabilizacja w stosunkach wielkich mocarstw. Dla większości państw była ta sytuacja objawem pozytywnym, lecz Polsce uniemożliwiała odzyskanie niepodległości. Nazywa się czasem ten okres "zbrojnym pokojem" (wiadomo było, że mocarstwo zbroją się do przyszłej wojny). Pozory stabilności zakłócały także objawy narastających konfliktów społecznych, wrzenie rewolucyjne, działalność organizacji terrorystycznych, których dziełem były zamachy bombowe na polityków i monarchów. Przeczucie, iż ta sytuacja jest chwilowa, sprawdziło się szybko. Zmiany odbyły się na wielu płaszczyznach i na skalę ogólnoświatową. Nowa polityka, nowe układy i ustroje społeczne i ekonomiczne, wojny i rewolucje o światowym zasięgu i znaczeniu, ostateczny zmierzch starych imperiów kolonialnych, narodowa i społeczna emancypacja ludów i kontynentów, oszałamiające tempo rozwoju techniki i wiedzy - wszystko to sprawiło, że świat współczesny wśród błyskawicznych przeobrażeń posuwa się szybko ku jakiejś nowej epoce dziejów, całkowicie odmiennej od wszystkiego, co dotychczas było - może ku zagładzie.

Na początku XX w. Europa dominowała nad światem, który w dużej mierze stanowił jej kolonie. Industrializacja i rozwój gospodarczy sprawiły iż w 1913 r. kraje europejskie i USA dostarczały 85% światowej produkcji przemysłowej. W 1914 r. wybuchła I wojna światowa i Europa wyniszczała się przez 4 lata. Zmiany nią spowodowane były ogromne (gospodarcze osłabienie oraz zmiany w układzie sił politycznych).

Najważniejsze przemiany społeczne w Rosji rozegrały się w 1917 r. Rewolucja bolszewicka obaliła carat i wprowadziła nową bezlitosną dyktaturę.

Odkrycia naukowe i wynalazki techniczne:

1895 - Zygmunt Freud opublikował "Badania nad histerią" - rozwój psychoanalizy

1898 - radio Marconiego i rad małżonków Curie

1900 - odkrycie energii promieniotwórczej - nowe spojrzenie na materię

1909 - przelot nad Kanałem La Manche -rozwój lotnictwa

1915 - użycie przez Niemców gazów bojowych

- zaprojektowanie przez Anglików pierwszego czołgu

Poglądy filozoficzne:

Friedriech Nietzche - filozofia buntu przeciw przeciętności i słabości człowieka. Nietsche głosi "wolę mocy" oraz kult nadczłowieka - silnej jednostki, pełnej energii, uprawnionej do władzy nad reszta słabych. Może on działać "poza dobrem i złem", odrzucić prawa, normy i wartości.

Henri Bergson - prawdziwe poznanie dzięki intuicji (intuicjonizm). Świat nieustannie rozwija się. Rozwój jest samorzutny i twórczy (a jago możliwości nieograniczone) - wypływa z wewnętrznej siły istot. Rzeczywistość jest nieustannym, nieograniczonym ruchem - można badać ją tylko przez intuicję i instynkt. Powrót do metafizyki i irracjonalizmu.

Artur Schopenhauer - filozofia pesymistyczna (zgodna z duchem epoki).Życie jest pasmem cierpień, dąży do katastrofy, tymczasem człowiek marzy o szczęściu i spotyka go rozczarowanie. Istota ludzkiej egzystencji to popęd - bezcelowy i niezaspokojony. Ukojenie dają tylko: sztuka, natura, nirwana (niebyt) - motyw filozofii buddyjskiej

Prądy artystyczne i ich cechy:

Symbolizm - operował symbolem, czyli motywem, który oprócz własnego, posiada jeszcze znaczenie przenośne. Niektóre symbole (np. albatros) urosły do rangi alegorii (stałego, zawsze tak samo odczytywanego symbolu).

) Impresjonizm - kierunek w sztuce, który wziął swą nazwę od słynnego płótna Monet "Impression Soleil levant". Za cel stawiał sobie: uchwycić mgnienie, wrażenie danej chwili, ulotność światła.

) Naturalizm - kierunek w literaturze, zapoczątkowany przez Emila Zolę i Guy de Maupassanta. Proza ma obnażać zło i fałsz świata. Nie unika biologizmu i fizjologicznych aspektów istnienia. Swojego bohatera bada, obserwuje, poddaje eksperymentom - jak nauka przyrodnicza.

) Secesja - styl w architekturze, stroju, sztuce użytkowej, zdobnictwie, malarstwie.

naturalizm -> symbolizm i impresjonizm -> ekspresjonizm

1891 -> 1918

Typowe gatunki literackie:

- powieść młodopolska

- dramat naturalistyczny

- dramat symboliczny