Dekadentyzm i jego przejawy.

Obraz "końca wieku" w wierszu "Niemoc" P. Verlaine'a. Rola motywu cesarstwa rzymskiego. Obraz nastrojów "końca wieku" w liryce K. Przerwy-Tetmajera (analiza konkretnych utworów). Próby ucieczki od poczucia niemocy i bezsensu życia - sposoby, przykłady literackie. "Deszcz jesienny" L. Staffa jako zapis przeżyć człowieka "końca wieku". Próba przełamania dekadentyzmu w "Kowalu". Sposób przeżywania świata przez podmiot wiersza "Spleen II" K. Baudelaire'a. Wpływy F. Nietzschego i A. Schopenhauera w literaturze - zestawienie.

DEKADENTYZM - postawa światopoglądowa końca XIX w. wyrażająca przekonanie o schyłkowym charakterze kultury europejskiej [franc. Decadence - schyłek, upadek], znajdująca odzwierciedlenie w licznych utworach literackich tej epoki.

Termin "d" używany był już w XVIII w. w pracach historycznych poświęconych okresowi rozkładu I upadku cesarstwa rzymskiego I towarzyszącemu procesom upadku ustrojowego rozwojowi sztuk pięknych I literatury. Ten historyczny sens został zaktualizowany przez franc. Pisarza Th. Gautiera w głośnej przedmowie do "Kwiatów zła" poety franc. Ch. Baudelaire'a, w której mianem d. określił światopogląd reprezentowany przez twórców drugiej połowy XIX w. Odtąd termin ten odnoszono do zjawisk kulturowych końca IX w., które wyrażały

•  niewiarę w postęp cywilizacyjny,

•  odtrącały większość systemów filozoficznych i naukowych, w poczuciu, że nie są one w stanie wyjaśnić złożonych i tragicznych problemów ludzkiej egzystencji

•  przekonanie o schyłkowym i kryzysowym charakterze kultury mieszczańskiej i związanym z tym katastrofizmem kulturowym.

Przekonania te doprowadziły do:

•  manifestów niechęci I odrazy dla mieszczaństwa, jako wytworu i fundamentu schyłku kultury,

•  żądania prawa do indywidualizmu, swobody twórczej I obyczajowej jednostek nieprzeciętnych.

Zasadniczym rysem świadomości dekadenckiej było poczucie bezsilności wobec świata zewnętrznego. Pociąga ona za sobą chęć ucieczki w świat sztuki, poszukiwanie intensywnych przeżyć o charakterze niedostępnym dla ogółu, co z kolei prowadziło do wyrafinowania estetycznego, perwersyjnej erotyki, zainteresowania tajemnymi kultami średniowiecznymi I orientalnymi, satanizmu itp.

Pozwalało to stłumić poczucie rozpaczy I nudy, zapomnieć o zagrożeniu.

W literaturze d. manifestował się przez wyrażanie niewiary I pesymizmu, podkreślanie objawów rozkładu, zrezygnowania, lecz I pełną dumy postawę wyzwania rzuconego mieszczańskiej przeciętności.

Postawę taką wyraża poeta franc. P. Verlaine w wierszu "Upadek":

"Jam Cesarstwo u schyłku wielkiego konania,

które patrząc, jak idą Barbarzyńce białe."

Autor ukazuje upadające cesarstwo atakowane przez barbarzyńców (motyw rzymsko-veraine'ski);

Podmiot liryczny mówi, że następuje zmierzch pewnej epoki, kultury dojrzałej (w której wszystko zostało już stworzone, można dzieła i osiągnięcia jedynie powielać) - która teraz umiera:

"układa apokryfy wytworne, niedbałe,

Stylem złotym, gdzie niemoc sennych słońc się słania." - sztuka jest sztuką z nawyku, tworzoną od niechcenia;

"Wszystko wypite! Zjedzone!" - nie ma już o czym pisać.

Bezsensowne jest również buntowanie się przeciwko takiemu stanu rzeczy, gdyż tak być musi. Trzeba to zaakceptować, że przychodzi moment, w którym wszystko się kończy.

Równie wyraźne poczucie kryzysu wartości, pesymizmu I zwątpienia występuje w wierszu Kazimierza Przerwy-Tetmajera pt. "Koniec wieku XIX". Równie pesymistyczny obraz maluje K. Przerwa-Tetmajer w wierszu "Nie wierzę w nic".

KAZIEMIERZ PRZERWA-TETMAJER

tytuł problematyka

"Koniec wieku XIX" Podmiot liryczny - człowiek końca wieku, artysta Adresat - człowiek końca wieku; utwór może być też monologiem podmiotu lirycznego. Podmiot liryczny i adresat są sobie współcześni, o czym świadczy pytanie: "co zostało NAM?"; Należą prawdopodobnie do grupy o tych samych poglądach; może to dwaj dekadenci trapienie rozterkami I wątpliwościami? Charakterystyczna budowa - 12 pytań + 12 odpowiedzi; dotyczą one sensu i celu życia - zachowań aktywnych 1.przekleństwo 2.ironia 3.idee 4.modlitwa 5.wzgarda 6.rozpacz 7.walka 8.rezygnacja 9.byt przeszły 10.użycia (życia) = hedonizm - ale nic nie daje duszy! 11."Cóż więc jest?" 12."Jakaż jest [.] twoja tarcza?" Rozpatrywane "drogi" i propozycje należą często do przeciwstawnych wartości, np. walka i rezygnacja, czy modlitwa i użycie. Wszystkie pytania mają charakter propozycji. Pada hasło, idea, która jest jedna po drugiej odrzucana (przez podmiot liryczny) Odpowiedź na pytanie 12 - "Jakaż jest [.] twoja tarcza?" TAKIEJ BRONI NIE MA. Człowiek skazany jest na porażkę, przegraną. Widząc to, będąc tego świadomym przeżywa on zwątpienie, niewiarę, kryzys wartości.

"Nie wierzę w nic". Podmiot liryczny, w 1. osobie, odrzuca wszystko. Nie wierzy w ideały i wartości. Jedynym jego marzeniem jest stan nirwany, wyzwolenie się z otaczającej rzeczywistości, wyrwanie się, ucieczka od świata. Człowiek przekonany jest, że nie może nic zrobić. Czuje się malutki i bezradny (wobec świata) [WPŁYW FILOZOFII SCHOPENHAUERA]

"Niewierny" Podmiot liryczny wątpi, traci wiarę w istnienie Boga i Jego miłosierdzie. Traci chęć zbawienia. Potrzebuje znaku obecności Boga - by nie stracić wiary [MOTYW NIEWIERNEGO TOMASZA]

"Hymn do Nirwany" Zapis stanów uczuciowych typowych dla postawy dekadenckiej; odczuwanie życia, jako "otchłani klęsk i cierpień". Wstręt do ludzi, do ludzkiej złości i podłości, "złych, nikczemnych twarzy"; Chęć oderwania się od " człowieczych bożyszczy i ołtarzy"; Pragnienie niebytu, nieistnienia, "unicestwiającego oddechu Nirwany ".

Zarówno w poezji Veraline'a, jak i u K. Przerwy-Tetmajera przedstawione obrazy ukazują PRZERAŻAJĄCY SCHYŁEK KOŃCA WIEKU!.

Swoistą próbą przełamania dekadentyzmu może być postawa podmiotu lirycznego w wierszu " Kowal " (z tomiku " Sny o potędze ") Leopolda Staffa.

Podmiot liryczny, który naczytał się dekadenckich wierszy, nie chce tak żyć, nie chce takim być. Marzy o sile [ NIETZCHE ] i chce znaleźć inny niż dekadencki sposób na życia.

W wierszu przedstawiony został obraz kowala wykuwającego swe serce z "kruszców drogocennych" jest symbolem szlachetności i mocy;

KOWAL to my; wykuwamy serce; pracujemy nad nim, jego kształtem, ale jeśli się nie uda ulegnie ono zniszczeniu - musi być perfekcyjne, albo nie będzie go w ogóle.

"[..] gdy ulegniesz, serce, pod młota żelazem;

Gdy pękniesz, przeciw ciosom stali nieodporne:

W pył cię rozbiją pięści mej gromy potworne!"

"Bo lepiej giń, zmiażdżone cyklopowym razem,

Niżbyś miało własną słabością przeklęte,

Rysą chorej niemocy skażone, pęknięte."

"NAD CZŁOWIEK" = MOC + POTĘGA DUCHOWA + NIEPOSPOLITOŚĆ

Kowal - człowiek przełomu wieku

•  Pełny poczucia słabości i niemocy

•  Do odnowy duchowej, przekuwa swą bierność w chęć czynu

•  Świadomie kształtuje siebie i swój los

•  Nie poddaje się przeciwnościom życia i własnym ograniczeniom

Już sam tytuł tomiku "Sny o potędze " wskazuje na marzenia poety, które niestety nie spełniły się. W późniejszym okresie Staff pogodził się ze światem i znalazł fromułę na życie - ewangelia + wartości kalsyczne.

Wiersz Staffa pt. " Deszcz jesienny " ukazuje podmiot liryczny zagubiony w przytłaczającej go rzeczywistości.

"zapłakany dzień " - smutek, melancholia, rozpacz, tęsknota.

W wierszu pojawiają się liczne obrazy cierpienia:

•  pogrzeb = strata. Człowiek nie może być szczęśliwy

"szczęście przyjść chciało." - dekadent według którego życie jest cierpieniem;

•  szatan zamieniający ogród w kamienną pustkę - nie ma świata = nie ma szczęścia;

•  sytuacje cierpienia:

•  tragedia spalonych dzieci

•  " zmarł nędzarz nim ludzie go wsparli jałmużną"

"Deszcz jesienny " utrzymany jest w kolorystyce ciemnej, szarej. Nawet światło jest przymglone:

" Światła szarego i blask sączy się senny ".

Nie ma konturów, wszystkie przedmioty są rozmyte, wszystko jest jakby za mgłą: ["a szyby w mgle mokną"]

Staff próbował naśladować również dźwięki padającego deszczu stosując:

•  onomatopeje

•  eufonię

•  powtórzenia

•  refreny

•  powtarzające się dźwięki: s, sz, cz, ź, dz, dź

Podobne problemy podejmuje Karol Baudelaire w wierszu "Spleen II" .

Życie człowieka w tym utworze zostało porównane do więzienia. Podmiot liryczny odczuwa lęk, przerażenie, niewiarę i bezsilność (cechy Wertera, "choroba wieku")

Nawet dzwony skarżą się na swój los; to one przypominają o nieuchronnie zbliżającej się śmierci.

Karol Baudelaire zapowiadał przyjście dekadentyzmu. W jego wierszach znajdujemy zapowiedź nadchodzącej epoki (sam poeta nie był modernistą, a późnym romantykiem).

Od poczucia niemocy i bezsensu życia artyści szukali ucieczki w:

- nirwanie = tęsknota do nicości, np. "Hymn do nirwany" Kazimierza Przerwy-Tetmajera;

- tworzeniu sztuki, m.in. poezji, np. "Evviva l'arte" Kazimierza Przerwy-Tetmajera;

- kontemplacji sztuki;

- miłości, np. "Lubię, kiedy kobieta" Kziemirz Przerwa-Tetmajer;

Poglądy dekadentów odpowiadają poglądom Artura Schopenhaurea (romantyk, rówieśnik Hegla). Filozof ten:

•  kształtował poglądy na rolę sztuki i jej twórców w życiu jednostki I społeczeństwa;

•  według niego człowiek nigdy nie osiągnie szczęścia;

•  jedynym ratunkiem dla człowieka jest ucieczka w świat sztuki bądź kontemplację I przeżywanie jej dzieł, bądź ich tworzenie.

Jego ideowym przeciwnikiem był Fryderyk Wilhelm Nietzsche (1844-1900), twórca "filozofii życia".

•  Przeciwstawiał się on dekadentyzmowi,

•  niósł kult życia, wiarę w jego sens i skuteczność energicznego działania.

•  Uważał za podstawę wszelkich ocen kryteria i wartości pozamoralne.

•  Torował drogę ludziom silnym i bezwzględnym.

•  Usprawiedliwiał ich działanie, jednocześnie głosząc pogardę dla wszelkiej wartości

•  Głosił sens istnienia "rasy panów", "nadludzi" - tylko oni mogą uratować świat od szarzyzny i nijakości.