Geneza nazwy, chronologia i periodyzacja:

Pojęcie barok wprowadzono w końcu ubiegłego stulecia nadając określenie stylowi Jana Andrzeja Morsztyna. Wcześniej epokę tę określano nazwami o negatywnym zabarwieniu (np. epoka upadku). Było to spowodowane klasycystycznym podejściem do świata ówczesnych badaczy. Termin ten by wyzbyty akcentu wartościującego, tajemniczy. Prawdopodobnie pochodzi od portugalskiego słowa baroko oznaczającego kapryśny wytwór sztuki.

Trwał w Europie i Polsce od 70 lat XVI wieku do połowy XVIII wieku. Kultura barokowa dominowała w XVII wieku. Wtedy to w roku 1596 Zygmunt III Waza przeniósł stolicę z Krakowa do Warszawy - RP utraciła centralny ośrodek kulturalny i polityczny. Malało znaczenie dworu królewskiego, a rosło znaczenie dworów magnackich.

Okresy baroku.

•  wiek XVI - narodziny baroku w sztuce włoskiej, poeta przełomu M. S. Szarzyński;

•  wiek XVII - rozkwit baroku;

•  wiek XVIII - rokoko epoki saskiej, schyłek baroku.

Najważniejsze wydarzenia historyczne:

Polska Europa

1573 - I wolna elekcja - Henryk Walezy królem; 1576-86 - Stefan Batory -=> król Polski; 1579-82 - wojna moskiewska; 1587-1632 - Zygmunt III; 1596 - unia brzeska; 1609-1619 - wojna moskiewska; 1621 - zwycięstwo pod Chocimiem; 1629 - rozejm ze Szwecją w Altmarku; 1632-1634 - wojna moskiewska; 1632-1648 - Władysław IV; 1648 - powstanie Chmielnickiego; 1648-68 - Jan Kazimierz; 1648-52 - wojna z kozakami; 1652 - pierwsze zerwanie sejmu; 1654 - Chmielnicki poddaje się Moskwie. Wojna z Moskwą; 1655-60 - wojna szwedzka (POTOP); 1657 - utrata zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi; 1660 - pokój w Oliwie; 1669-73 - Michał Korybut Wiśniowiecki; 1673 - bitwa pod Chocimiem II; 1674-96 - Jan III Psychopata (Sobieski); 1683 - odsiecz wiedeńska; 1697-1733 - August II królem RP(A); 1700-21 - wojna północna; 1704 - Stanisław Leszczyński królem Polski; 1717 - sejm niemy; 1733 - ponowna elekcja Leszczyńskiego; 1733-35 - wojna sukcesyjna polska; 1735-63 - August III. 1588 - początek angielskiej potęgi morskiej; 1613 - Romanowie na tronie carskim; 1613-48 - wojna trzydziestoletnia; 1648 - pokój westfalski; 1683 - odsiecz Wiednia; 1689-1725 - Piotr Wielki; 1700-21 - wojna północna; 1701 - Fryderyk I królem pruskim; 1740 - Fryderyk II królem pruskim.

Przemiany społeczno gospodarcze:

•  kraj wielonarodowościowy (Polacy - 40%);

•  antagonizmy społeczne => szlachta zagrodowa - magnateria (wzrost znaczenia magnaterii);

•  zły stan gospodarki - upadek miast i zubożenie chłopstwa;

•  wojny przez cały XVII;

•  upadek autorytetu władzy królewskiej;

•  nietolerancja religijna (zakaz nabożeństw protestanckich, wzrost znaczenia duchowieństwa w polityce, cenzura);

•  sprawa chłopska -powstanie - 1648.

Odkrycia naukowe i wynalazki techniczne:

•  1604 - Johannes Kepler - teoria okularów i projekcji odwróconego obrazu na siatkówce;

•  1609 - Galileusz - prawo swobodnego spadania ciał;

•  1611-13 - w okolicach Kielc zbudowano pierwszy wielki piec hutniczy;

•  1612 - Galileusz naucza o obrocie Słońca wokół osi;

•  1616 - Galileusz - teoria przypływu i odpływu;

•  1618 - III prawo ruchu planet - Kepler;

•  1622 - Holender Cornelius Drebbel spędza 2 godziny w Tamizie w zbudowanej przez siebie łodzi podwodnej;

•  1633 - Galileusz wypiera się przed sądem inkwizycji w Rzymie heliocentrycznej budowy świata;

•  1637 - Rene Descartes rozwija geometrię analityczną - liczby rzeczywiste i urojone;

•  1638 - Galileusz - prawo wahadła, teoria sprężystości i wytrzymałości materiału;

•  1643 - Vincenzo Viviani wyjaśnia naukowo dlaczego pompy ssące nie mogą podnieść wody wyżej niż na 32 stopy;

•  1644 - Torricielli - barometr rtęciowy;

•  1650 - Grimmaldi - zjawisko załamywania światła i interferencji;

•  1665 - Karol II (król Anglii) buduje obserwatorium w Greenwich;

•  1669 - Izaak Newton udowadnia prawa grawitacji;

•  1671 - Izaak Newton - rachunek różniczkowy;

•  1674 - Denis Pappin wynajduje zawór bezpieczeństwa do swojego, pracującego pod ciśnieniem szybkowaru;

•  1676 - Gottfried Wilhelm Leibnitz - zasady rachunku różniczkowego, a w 1686 - całkowego;

•  1678 - zasada sprężystości by Robert HookT;

•  1687 - III zasada dynamiki by Izaak Newton (patrz fizyka II);

•  1690 - polaryzacja światła - Chrystiaan Huygens;

•  1711 - po 21 latach zastoju umysłowego Thomas Newcomen zbudował pierwszą maszynę parową zdatną do wykorzystania praktycznego;

•  1714 - Gabriel Fahrenheit - pierwszy termometr rtęciowy;

•  1748 - Benjamin Franklin wynalazł piorunochron.

Poglądy filozoficzne:

Odpowiedzią na wstrząs poznawczy były w epoce Baroku dwojakie postawy. Z jednej strony zrodziło się przekonanie o bezradności człowieka wobec potęgi Boga rządzącego owym niezmierzonym światem, który wymyka się ludzkiemu poznaniu. Z drugiej zaś ukształtował się pogląd o potędze rozumu, odkrywającego tajemnice Boga i Wszechświata, poznającego prawa kierujące naturą. Konsekwencją tej postawy stał się nie tylko optymizm poznawczy, ale i przekonanie, że uzbrojony w wiedzę człowiek jest w stanie zapanować nad siłami przyrody.

Na gruncie tego drugiego poglądu rozwinęły się w XVII w. takie kierunki metodologiczne jak empiryzm i racjonalizm. Fundamentalne dla racjonalizmu znaczenie miało dzieło Francuza Rene Descartes'a , w Polsce zwanego Kartezjuszem . Z wykształcenia matematyk, z zamiłowania żołnierz, osiadł w Holandii, w którym to kraju napisał swoje najważniejsze prace.

O teorii kartezjańskiej mówi się, w ślad za jej twórcą, jako o przewrocie w filozofii. Istota tego przewrotu polegała na badaniu rzeczywistości poprzez analizę narzędzi i metod poznania. Za prawdziwe narzędzie poznania Kartezjusz uznał rozum ludzki, odrzucając wiarygodność doznań osiągalnych za pomocą zmysłów (wzroku, słuchu, itd.). Proces myślenia filozof ten wyniósł do rangi jedynego procesu poznawczego, określającego zarazem samo istnienie człowieka. "Myślę, więc jestem"- brzmiała słynna dewiza kartezjańska. W "Rozprawie o metodzie" Kartezjusz podjął problem rozumowych podstaw nauki i stworzył teorię, zgodnie z którą fundament ten tworzy wiedza typu matematycznego.

Rozum znalazł się również w centrum refleksji Francuza Blaise'a Pascala . Pascal, głosząc samodzielność rozumu, poczesne miejsce w procesie poznania przypisywał równocześnie "porządkowi serca"- uczuciu i wierze. Sam był człowiekiem głęboko religijnym, przedstawicielem szkoły filozoficzno- religijnej zwanej jansenizmem . Twórcą jansenizmu był biskup Ypres Corneille Jansen- stąd nazwa kierunku. Jansenizm, który inspirował filozofów francuskich i myśl chrześcijańską następnego, XVIII stulecia, nawiązywała do poglądów Kalwina. Głosił teorię zbawienia, zgodnie z którą jest ono łaską daną od Boga. Obdarzony wolną wolą człowiek nie ma więc wpływu na pośmiertne zbawienie, względnie potępienie. Jensenizm- znów zgodnie z protestantyzmem- przywiązywał wielką wagę do prostoty życia chrześcijan.

Prądy Artystyczne:

W okresie baroku wielkim centrum artystycznym stał się Rzym, do którego zjeżdżali artyści z całej Europy. Kościół katolicki przetrwał reformację protestancką i okrzepł ponownie w wyniku kontrreformacji.

Twórcy we Włoszech, będąc katolikami, z przekonaniem starali się utwierdzać autorytet Kościoła poprzez zobrazowanie dla wiernych Pisma Świętego, traktowanego jak namacalna rzeczywistość. Miał temu służyć przekonujący realizm malarstwa barokowego, przepojony spotęgowaną uczuciowością. ( Caravaggio, Gemlileschi, Guercino )

B.FLAMANDZKI

W XVII wieku Flamandia stanowiła główną ostoję katolicyzmu w protestanckiej północnej Europie. Pozostała pod władzą Hiszpanii, podczas gdy Północne Niderlandy wybiły się na niepodległość; w tej sytuacji na sztukę flamandzką najsilniej wpływały więzi z Hiszpanią, a także kontrreformacja. Jest to widoczne wyraźnie w twórczości Rubena, jak również van Dycka.

B.HISZPAŃSKI

Malarstwo w XVII-wiecznej Hiszpanii było pod głębokim wpływem Kościoła, częściowo także z powodu religijnej żarliwości, jaka cechowała przedstawicieli hiszpańskiej dynastii Habsburgów. Król Filip II i jego dwaj następcy: Filip III i IV, podtrzymywali religijną ortodoksję przy współdziałaniu niesławnej hiszpańskiej inkwizycji, organizacji kościelnej stworzonej dla prześladowania wszelkiego rodzaju "herezji"; wliczano do nich również protestantyzm. Hiszpańska sztuka barokowa była głównie dewocyjna w charakterze, lecz istniał także niezbyt silny nurt malarstwa dworskiego; zachowało się także trochę przedstawień mitologicznych i scen oraz martwych natur np. Diego Velazques

B.HOLENDERSKI

Życie toczyło się w dramatycznej atmosferze, najpierw rewolucji, potem walki w obronie wolności. Nowy porządek oparty był na sprawiedliwości społecznej i na duchowej surowości. W myśl zasad kultu kalwińskiego obdarto kościoły z wszelkiej dekoracji, a w malarstwie świeckim w pełni doszedł do głosu realizm i zwykłe, codzienne sprawy.

( Rembrandt, Vermeer, Hals )

B.FRANCUSKI

Francuzi zasłynęli jako mistrzowie pejzażu. Największe nazwiska w tej dziedzinie to Poussin i Lorrain, pozostali pod silnym wpływem klasycyzmu włoskiego.

ROKOKO

styl ten narodził się we Francji i zapanował w XVIII w. w całej Europie. Nazwa pochodzi od fr. słowa rocaile => styl o dominujących motywach "kogucich grzebieni" i muszli. Sztukę rokokową długo uważano za lekką, błahą, pozbawioną powagi dawniejszych dzieł ( Watteau, Fragonand, Guardi, Canaletto ).

Gatunki literackie:

•  fraszki;

•  sonety;

•  wiersze (również polityczne);

•  poematy (miłosne, rycerskie, religijne);

•  liryki religijne;

•  pamiętniki;

•  pieśni;

•  statuty;

•  dialogi moralne i filozoficzne;

•  eposy;

•  komedie i dramaty (także komediodramaty).

Charakterystyczne cechy stylu:

Styl sztuki barokowej różnicuje się w trzech zasadniczych nurtach: w baroku tzw. dekoracyjnym, w barokowym klasycyzmie i barokowym realizmie; późną fazę stanowi rokoko - styl fantazyjny i lekki. Konfrontacja z renesansem wyłoniła pięć par opozycji, z których uwydatniły się zwłaszcza: płaskość - głębia; forma zamknięta - otwarta; jasność - niejasność (II człony odnoszą się do baroku). Można przyjąć, że w sztuce baroku uwidacznia się szczególnie dynamiczne ujęcie przestrzeni, skłonność do wyjaskrawiania kontrastów, efektów świetlnych i ekspresywnych gestów, a także ujęć malarskich podkreślających stosunki przestrzenne między przedmiotami przedstawianymi tak, aby zaznaczyć ich trójwymiarowość.