Sarmatyzm jako ideologia (cechy, geneza, narodziny, rozwój) i jako styl życia polskiej szlachty. Wschód w kulturze polskiego baroku. Szlachcic-sarmata wobec: ojczyzny, tradycji, praw szlacheckich, innych narodów, magnaterii, Boga, pogan. Szlachcic-sarmata a szlachcic-ziemianin: podobieństwa i różnice. J. Ch. Pasek jako szlachcic-sarmata na podstawie "Pamiętników". J. Ch. Pasek jako obywatel, ziemianin, katolik. "Pamiętniki" jako dokument epoki i zapis mentalności polskiej szlachty. Sytuacja polityczna Polski w XVII wieku i kierunki polityki zagranicznej. "Psalmodia polska" W. Kochowskiego, mesjanizm barokowy, "przedmurze chrześcijaństwa".

Sarmatyzm :

•  rozumiany zazwyczaj jako cywilizacyjnie swoisty i do własnych wartości rodzimych się odwołujący ziemiańsko-patriarchalny styl życia średniej, drobnej i zaściankowej szlachty polskiej XVII w., a w postaci schyłkowej także i w. XVIII

•  sarmatyzm wyrastał ze swoistego splotu warunków hist. - polit., społ., ekonom., i etnicznych Polski zwłaszcza w ciągu w. XVI, kształtował się samorzutnie w latach późniejszych panowania Zygmunta Augusta oraz w czasach batoriańskich. Od razu został ograniczony klasowo do warstwy szlacheckiej (z podrzędnością miast i pańszczyzną chłopa), a zarazem narzucający się jako wzorzec cywilizacyjno - kulturowy, przyjmowany nawet przez pisarzy mieszczańskich i tzw. rybałtowskich, a niebawem zaś także i poza granicami Rzeczpospolitej, np. w Rosji.

•  Sarmatyzm uznawał za własną genealogię rozbudowane szeroko w dobie humanistyczno - renesansowej dziejopisarskie poglądy na temat Sarmacji - praojczyzny Słowian. Teoria owa, wywodząca się ze starożytnych i średniowiecznych pojęć geograficznych (Sarmację utożsamiano z Polską i Słowiańszczyzną) została rozbudowana i ostatecznie skodyfikowana przez historyków renesansu, utrzymywać się zaś miała aż po schyłek doby oświecenia.

•  Pojęcie Sarmacji i Sarmatów ujmowano szeroko i wieloznacznie pod względem:

•  geograficznym (zgodnie z tradycją antyczną)

•  polityczno - państwowym (obejmującym obszar państwa jagiellońskiego, później Rzeczpospolitej Obojga Narodów)

•  społeczno - klasowym (gdyż domniemana przeszłość sarmacka odnosiła się jedynie do szlachty i jej rodowodu rycerskiego).

Rozwój sarmatyzmu:

Polski sarmatyzm i jego kultura dzieli się na kilka okresów.

•  okres pierwszy - obejmuje 60 lat tj. dobę która przejąwszy z renesansu wszystkie składniki (rodowód historyczny, ideologię, układ społeczno polityczny) od razu rozbudowała je twórczo, choć w duchu odmiennym, barokowym. Zmiany zaznaczały się w umysłowości literaturze i sztuce, nauce i szkolnictwie. Począwszy od czasów batoriańskich oddzielał się też nurt magnackiego życia i piśmiennictwa, utrwalając przez to podział ideowy społeczeństwa na 'obcy', kosmopolityczny nurt magnacki oraz na swoiście sarmacki nurt szlachecki.

•  Okres drugi - oznacza rozwój szczytowy sarmatyzmu w Polsce.

/oba okresy wiążą tu między sobą takie cechy jak:

1.Zacieśnianie się szlacheckiej 'złotej wolności' przy podziale społeczeństwa na przeciwstawne sobie nurty: szlachecki i magnacki (przy niewoli chłopa i upodrzędnieniu miast), a nadto osłabienie i decentralizacja władzy państwowej.

2.Utwierdzenie w świadomości narodowej mitu sarmackiego, zabarwiającego się mistycznie i mesjanistycznie (W. Kochowski).

3.Urastanie sarmatyzmu do rangi światopoglądu, coraz bardziej tradycyjnego, wyłącznego i niechętnego obczyźnie.

4.Ograniczenie się do ideałów ziemiańsko - prowincjonalnych, do szlacheckiej gościnności i patriarchalizmu, także do retoryczności i wystawności.

5.Poważny wzrost czynników orientalnych w obyczaju, strojach, stylu życia, języku.

6.W sztuce i literaturze pogłębianie się i umacnianie pierwiastków rodzimych (tzw. barok sarmacki).

Równocześnie jednak druga poł. XVII w. to okres bohaterski, sarmatyzm hetmański i wojenny, który w osobie Jana III znajduje wyraz i wzorzec zasadniczy./

. okres trzeci - na początku schyłkowy, a później już

rozkładowy - czasy saskie + cenzura lat 30. Okres ten

znamionuje upadek polityczny, gospodarczy i ustrojowy

państwa, zarazem rozkład szlacheckiej kultury

sarmackiej. (kształtuje się nurt reformatorski).

. okres czwarty - (okres końcowy) doba stanisławowska -

rozkwit nurtu reformatorskiego; pogłębienie się granic

między obydwoma nurtami.

Sarmatyzm jako styl życia polskiej szlachty:

Powoływanie się na starożytne dziedzictwo Sarmatów spełniało rolę ważkiego argumentu uzasadniającego uprzywilejowaną pozycję szlachty, jej władztwa nad chłopami oraz przewagę nad mieszczanami. Prowadziło to także do wychwalania szlacheckiej społeczności, jej postaw i obyczajowości, a zarazem ustroju Rzeczpospolitej szlacheckiej, jako doskonałych.

Szlachta 'sarmacka' uważała się za bractwo, zwano się wzajemnie braćmi, pisma adresowano do 'panów braci', a tytułowano się powszechnie skróconym tytułem, dawniej królewskim (wasza miłość), waszmość i waść. Pojęcie równości i wolności szlacheckiej nabrało niebywałej siły w sposobie myślenia, co uzewnętrzniło się w znanym powiedzeniu: "szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie".

Ustaliły się wśród szlachty wspólne i jednolite stereotypy zachowania, postępowania oraz rozumowania i argumentacji, a charakterystyczną cechą postawy stał się tradycjonalizm. Stąd chwalenie swojszczyzny, a niechęć do cudzoziemców i cudzoziemszczyzny, jak również wyjazdów zagranicznych.

/charakterystyczne cechy - (negatywne) - megalomania (przesadne przekonanie o swej wartości i wyższości nad innymi stanami); ksenofobia (lęk przed wszystkim co obce); nacjonalizm (poczucie wyższości nacji polskiej nad innymi narodami); nietolerancja religijna; awanturnictwo; sobiepaństwo; skłonność do pijatyk; niechęć do nauki (za całkowicie wystarczające uważali wykształcenie wyniesione z kolegiów jezuickich)./

XVI w. XVII w.

szlachetność rycerskość pracowitość miłość do ojczyzny pielęgnacja surowych obyczajów warchołstwo próżniactwo pijaństwo okrutne wykorzystywanie chłopów megalomanizm na max'a

Szlachcic - Sarmata wobec:

•  Ojczyzny - lojalność wobec Rzeczpospolitej, jej obrona była dla nich sprawą honoru

•  tradycji - szlachcic-sarmata był całkowitym tradycjonalistą = cechowała go niechęć do wszystkiego co nowe

•  praw szlacheckich - obowiązywała go pełna ich znajomość (powinien pilnować aby nie doszło w nich do żadnych zmian - poprzez branie żywego udziału w sejmikach, sejmach czy rokoszach korzystając ze swojego 'liberum veto')

•  innych narodów - Sarmata stoi na straży i obronie wiary w

całej Europie - mesjanizm narodu polskiego (Polska

przedmurzem chrześcijaństwa).

•  magnaterii - z magnaterii wyśmiewa się, gdyż młodzi magnaci

jeździli po świcie wydając pieniądze i ucząc się ogłady

stawali się zniewieściali.

•  Boga

•  pogan

Jan Chryzostom Pasek jako szlachcic-sarmata na podstawie "Pamiętników". Jan Chryzostom Pasek jako obywatel, ziemianin, katolik. "Pamiętniki" jako dokument epoki i zapis mentalności polskiej szlachty.

Pasek wybił się nad innych talentem i popularnością. Zawadiaka mazowiecki spod Rawy, po latach służby pod Czarnieckim, osiadł w Krakowskiem, ożenił się, a po poszczerbieniu łbów sąsiadom, dworującym sobie u Mazura, zdobył wśród nich uznanie i znaczenie, ale ostatecznie awanturniczy żywot zakończył jako banita. Jego wspomnienia opowiadają o wojnie szwedzkiej i moskiewskiej, o rokoszu Lubomirskiego i ostatnich latach Jana Kazimierza, o elekcji i nieudolnych rządach króla Michała, o czasach Sobieskiego wreszcie. Doniosłość ich nie polega na stronie ich historycznej lecz na przygodach które są dla niego niezwykłej wagi. Czy będzie to pielgrzymka do miejsca odpustowego, czy bitwa z nieprzyjacielem lub bójka z przypadkowym przeciwnikiem, wycieczka morska. To, co historyk pominąłby milczeniem jako szczegół obojętnym, w opowiadaniu Paska ożywa, nabiera ruchu, mieni się barwami i przemawia głośno a ujmująco. Zaobserwowane znakomicie drobiazgi, ważne i nieważne, nocleg na trupie, któremu w brzuchu kruczy., pijacka rąbanina z sąsiadami, pobicie pazia Mazepy na komnatach królewskich, zmyślona historia miłości, którą ku gładkiemu wojakowi zapałała szlachcianka duńska - oto seria szkiców i obrazków, które wręcz proszą się o ołówek dobrego rysownika. W relacjach tych rysuje się niezrównany humor gawędziarza-facecjonisty, dostrzegającego komiczne strony życia nawet tam, gdzie ktoś inny łamałby ręce z rozpaczy lub pienił się z wściekłości. Wszystko Pasek odziewa w szaty jędrnego i dobitnego, często rubasznego, urozmaiconego zwrotami przysłowiowymi i obficie, choć nadmiernie, upstrzonego łaciną.

Dzięki temu jego pamiętniki, niezależnie od swej wartości dokumentarnej, przemawiają do czytelnika nowoczesnego jako niezrównany autoportret szlachcica-wiarusa z epoki 'królów piastów', i to szlachcica typowego, głupiego choć sprytnego, zacofanego, przesądnego, niezbyt liczącego się z wymaganiami honoru, choć na tym punkcie bardzo drażliwego, skłonnego do frazesu, któremu brak pokrycia w uczynkach.

/w skrócie :/

Pasek i jego pamiętniki (1656 - 1688):

Tematyka:

•  opis walk oddziałów Czarnieckiego

•  walka ze Szwedami i Rosją

•  skupia się na własnym życiu i przygodach

•  podania, legendy

•  pobożność ludzi

•  przestrzeganie postaw

•  udział w nabożeństwach

•  obraz stosunków społecznych

•  życie ziemian

•  obyczaje szlacheckie

•  wyzysk i niedola chłopa jako naturalny stan rzeczy

Struktura:

•  pisane według schematu podziału na lata

•  dużo makaronizmów

•  świetny gawędziarz

•  fragmenty zabawowo - humorystyczne

•  opisy batalistyczne i katastroficzne

•  nieobiektywny

•  cechuje je ciekawość świata i ludzi

•  opisy zwyczajów, baśni, legend

•  Pasek jako dzielny rycerz

•  opisane własne przygody na tle zdarzeń historycznych

•  samochwalstwo

Sarmatyzm - ostatecznie jest to godna pożałowania postawa, która doprowadziła do upadku I Rzeczypospolitej i długoletniej niewoli narodu polskiego.

Sytuacja polityczna Polski w XVII wieku i kierunki polityki zagranicznej.

W wieku XVII Rzeczpospolita szlachecka zdobyła się na najbardziej błyskotliwe czyny orężne i jednocześnie przeżyła najgłębszą z klęsk przed rozbiorami - najazd szwedzki - zaznaczony ogromnymi zniszczeniami i wyludnieniem kraju.

W okresie tym rozpoczynają się pewne charakterystyczne procesy, które pozwalają mówić o przełomowym znaczeniu wieku XVII w historii Polski, a jednocześnie po raz pierwszy zagraża państwu widmo rozbioru. W związku z wojnami szwedzkimi narastają w wielkim nasileniu uczucia narodowe, które przejawiają się w konfederacjach i antyszwedzkiej partyzantce, także chłopskiej.

Obok rosnącej anarchii i warcholstwa, w ciągu całego wieku uparcie ponawiane są próby "naprawy Rzeczpospolitej", próby przeprowadzenia bardziej lub mniej zasadniczych reform mających na celu wzmocnienie władzy królewskiej i uratowanie rozkładającego się coraz bardziej od wewnątrz aparatu państwowego.

Ewolucja ustroju politycznego dawnej Rzeczypospolitej w dobie baroku polegała na przejściu od demokracji szlacheckiej do rządów oligarchii magnackiej, które stopniowo, zwłaszcza pod koniec wieku doprowadziły do całkowitego osłabienia potęgi państwa i decentralizacji ośrodków władzy. Dynamikę życia politycznego całej pierwszej poł. wieku dyktowała jeszcze zażarta walka szlachty o utrzymanie pozycji wywalczonej w poprzednim okresie.

"Psalmodia Polska" W. Kochowskiego, mesjanizm barokowy, "przedmurze chrześcijaństwa".

Psalmodia to ostatnie literackie dzieło Kochowskiego jest pisane psalmowymi wersetami, Psalmodia powstała w roku 1693 lub 1695 nie wiadomo do końca. Psalmodia pisana jest swobodnym językiem, jej główne tematy to:

•  rozważania poezji metafizycznej wokół podstawowego pytania "kim jest człowiek?"

•  szlachecka historia skupiona wokół sporu o doskonałości polskiego ustroju społecznego

•  jednak na pierwszy plan wysunęły się w y z n a n i a poety. Dlatego psalmodia nie jest syntezą ale poszukiwanie syntezy dla dwóch poprzednich punktów.

Tematyka początkowych psalmów:

1.mówi o wszechmocności Boga

2.o samotności, o wrogim otoczeniu człowieka

3.o złożonej naturze człowieka

4.o opiece Boga nad człowiekiem

5.wprowadzenie w rozważanie społeczne