Pojęcie piękna w XVI i XVII wieku.

Klasycyzm francuski : artyści skupieni wokół dworu wersalskiego nawiązywali do antyku. Zabiegali o wyszukaną formę wypowiedzi, wykwintność, elegancję języka, brak wyrazów

pospolitych. Tematem było piękno, ogłada.

Zasady, reguły pisania utworów literackich określił Mikołaj Boilau : "Tylko prawda jest pięknem". Poprzez piękno rozumiał ład, harmonię, regularność, proporcje zgodne z logiką, wykwintność i prostota języka, przestrzeganie kanonów gatunkowych. Zasady te zawarł w utworze "Sztuka poetycka"

Sztuki plastyczne : kwiecistość, przepych, bogactwo ozdób i złoceń, alegoryczność (obrazowe przedstawienie pojęć abstrakcyjnych)

Cel : oszołomienie, olśnienie odbiorcy, zachwyt nad nadmiarem ozdób

Styl literatury barokowej : bogactwo słownictwa i jego niezwykłość, zawiły szyk i skomplikowana składnia, istnienie niezwykłych środków artystycznych, stosowanie paradoksów, antytetyczność (kontrastowość)

Piękno tzw. baroku jezuickiego przejawiało się w syntezie różnych sztuk : architektury, malarstwa, rzeźby, a zewnętrzny przepych wszelkich obrzędów i liturgii miał na celu demonstrować potęgę i nieograniczoną wielkość misterium, tajemnicy wiary.

Przykładem barokowego pojęcia piękna jest styl rokoko (fr.) rocaille "muszla o kapryśnej, asymetrycznej formie" , poddająca cechy fantazyjnego, lekkiego stylu.

Poprzez piękno ogólnie rozumiano : głębię, otwartą formę, ale i niejasność. Ponadto w sztuce uwidacznia się dynamiczne ujęcie przestrzeni, wyjaskrawianie kontrastów, efektów świetlnych i ekspresywnych gestów (wyrażających rozpacz, gniew, ból, ekstazę) , przedstawianie przedmiotów zaznaczając ich trójwymiarowość (tzw. iluzjonizm).

Słynni artyści włoscy : architekci Bernini i Borromini ; hiszpański malarz Velazquez ; malarze flamandzcy Rubens i Rembrandt.

Poeta barokowy wobec odbiorcy (funkcja utworu, wpływ na odbiorcę).

Poeci baroku dworskiego przede wszystkim chcieli zadziwiać, szokować czytelnika, odwołując się i wzorując na tzw. mariniźmie. Jego twórcą był włoski poeta Giambattista Marino (1569 - 1625). Twierdził, że poezja ma zaskakiwać czytelnika niezwykłością operacji językowych, metafor, szokujących paradoksów, oryginalnych epitetów i śmiałych porównań.

Odwoływał się do fantazji, stosował kontrasty, środki artystyczne. Opierał się na koncepcie - wyszukanym, szokującym i mającym zadziwiać pomyśle poetyckim, który uwydatniał zarówno harmonijne jak i sprzeczne związki między rozmaitymi zjawiskami. Jego poezja była intelektualna , a zarazem zmysłowa. Intelektualny charakter poezji wynikał z tego oto rygoru : wiersze miały pozór żywiołowych, napisanych od niechcenia dzięki świadomemu użyciu odpowiednich środków.

Koncept był też głównym celem dla wielu wybitnych poetów europejskich m.in. Hiszpana Ludwika Gongory. Od jego nazwiska powstał styl zwany gongoryzmem. Charakteryzował się skomplikowaną składnią, wyszukanym słownictwem, wieloznaczną metaforyką i symboliką mityczną, zwany także kultyzmem lub kulteranizmem.

KONCEPT :

" Niestatek " J. A. Morsztyn - nagromadzenie wielkiej liczby niewyobrażalnych, dziwacznych zjawisk - "Prędzej kto wiatr w wór zamknie".

"Do trupa " J. A. Morsztyn - się zaimki ja i ty, hiperbola, uczucie miłości porównywana do śmierci.

"Na oczy królewny angielskiej..." D. Naborowski - antytezy - "Nie gwiazdy, ale słońca pałające różno".

"Bierzmowanie" Morsztyn - "Milczysz - ja tęsknię, zaśpiewasz - ja ginę".

KONTRAST :

"Do trupa" Morsztyn - "Ty jawne świece, ja mam płomień skryty".

"Cudem miłości" Morsztyn - "Jak żyję, serca już nie mając? "

"Na oczy królewny angielskiej..." Naborowskiego - zmienne opinie na temat oczu królewny.

"O wojnie naszej..." M. Sęp - Szarzyński - człowiek jest targany sprzecznościami, czy

podporządkować się ciału czy duszy.

PARADOKS :

"Do trupa" Morsztyn - rozmowa z zabitym.

"Bierzmowanie" Morsztyn - "Płaczesz - w ognistej tonie serce wodzie".

"Niestatek" Morsztyn - "Prędzej niemy zaśpiewa".

Koncept, kontrast, paradoks jako sposoby budowania niespodzianki poetyckiej (przykłady).

Koncept- wyszukany pomysł determinujący budowę utworu i nadający mu zamierzoną sztuczność poetycką, przeciwstawioną stylowi potocznemu i naturalnemu tokowi zwykłej opowieści. Jako zasada literackiej konstrukcji koncept wykorzystuje wyraziste analogie i kontrasty w sferze stylistyki, semantyki i kompozycji (m.in. paralelizm; antyteza; paradoks; oksymoron) oraz wszelkie efekty mające na celu zadziwienie i zaskoczenie odbiorcy (m.in. pointa; gra słów). Eksponowany zwłaszcza przez barokowy konceptyzm; kulturyzm; marinizm. [świetny wyszukany pomysł poetycki]

Pomysł wiersza "Niestatek", "Cuda miłości" i sonetu "Do trupa" (patrz niżej), oraz koncept wiersza "Do Anny".

Kontrast- jaskrawo widoczna, wyrazista różnica między dwoma porównywanymi ze sobą przedmiotami, zjawiskami- przeciwieństwo, sprzeczność.

Wykorzystany w wierszu "Na oczy królewny angielskiej"; "Do trupa".

Paradoks- efektowne i zaskakujące swoją treścią sformułowanie, zawierające myśl skłóconą z powszechnie żywionymi przekonaniami i logiką, sprzeczną wewnętrznie, która jednak przynosi nieoczekiwaną prawdę- filozoficzną, moralną, psychologiczną, poetycką etc. Mechanizm paradoksu opiera się na dwóch operacjach; zestawieniu całości znaczeniowych maksymalnie kontrastowych i ustaleniu między nimi stosunku wzajemnego zawierania się (inkluzji). Najprostszą formę parafrazy stanowi oksymoron (dwa opozycyjne znaczeniowo wyrazy).

Przykładem wykorzystania paradoksu jest wiersz "Niestatek"; "Do trupa" J.A.Morsztyna.

Związek kontrastu i paradoksu ze światopoglądem epoki.

Człowiek istnieje w świecie podległym ruchowi czasu, a zarazem ma poczucie nieskończonej wieczności. Konieczność samookreślenia się wobec obu opozycji ukształtowała niespokojny rytm ówczesnej literatury i sztuki, ujawniła wewnętrzne rozdarcie jednostki.

Człowiek musi przyjąć konkretną postawę : wybierał więc albo zgodę na świat, nietrwały, lecz piękny, a ciesząc się jego urokami wyrażał wdzięczność Stwórcy, albo też, odrzucając łudzące pokusy świata, poszukiwał wartości trwałych, zbawienia.

Religia utraciła wartość autorytetu, pogłębiający się jej rozłam, upadek autorytetu władzy króla, liczne wojny z Turcją, Rosją, Szwecją, stąd wzmożone poczucia zagrożenia i wewnętrzna rozterka, co odbiło się na literaturze.

Miejsce M.K.Sarbiewskiego w polskiej kulturze.

Był poetą i teoretykiem literatury, jezuitą. Pisał w języku łacińskim. Zyskał światową sławę mistrzowskim opanowaniem w liryce formy horacjańskiej (zwany Horacym chrześcijaństwa).

W pracach teoretyczno - literackich nawiązywał do poetyki renesansowej z elementami konceptyzmu. Jego najważniejsze dzieło to "De perfecta poesi" (1626r.)

Typowe barokowe środki stylistyczne:

Hiperbola- wyraz, wyrażenie lub zwrot określające jakiś przedmiot, właściwość lub zjawisko z zamierzoną przesadą (np. krwawy pot żniwiarzy, huraganowy atak)

Oksymoron- związek frazeologiczny obejmujący dwa opozycyjne znaczeniowo wyrazy. W związku takim dochodzi do metaforycznego przekształcenia znaczeń obu słów, dającego efekt paradoksu (np. "I mrozem pałam, i ogniami leję[...]").

Inwersja- taki szyk wyrazów w zdaniu, który na tle obyczaju języka literackiego odczówa się jako niezwykły bądź z powodu zmiany normalnej kolejności wyrazów, bądź też z powodu rozbicia jednolitych grup składniowych przez wtrącenie słów do nich nie należących. (np. "Twojego Dafnis brzegu stojąc podle, / Cudnej się we szkle przygląda urodzie")

Elipsa- jest opuszczeniem części zdania, lub wyrażenia domyślnej na tle kontekstu, a zatem na ogół zbytecznej (redundatnej).

Antyteza- zestawienie dwóch opozycyjnych znaczeniowo segmętów wypowiedzi. Wiążący je kontrast semantyczny uwydatniony zostaje zwykle przez powtórzenia i kntrasty leksykalne (antonimy). (np. "Leżysz zabity i ja też zabity /.../ Ty jednak milczysz, s mój język kwili, / Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze; / Ty jak lód, a jam w piekielnej śrzeżodze.")

Gradacja- stopniowanie semantyczne polegające na uszeregowaniu składników wypowiedzi w porządku nasilania się (gradacja rosnąca) lub słabnięcia (gradacja opadająca) wskazywanej przez nie cechy znaczeniowej.

Pointa- dobitne zamknięcie wypowiedzi, m.in. literackiej, zaskakującym rozstrzygnięciem semantycznym: dowcipnym odwruceniem spodziewanego rozwiązania, paradoksalnym sformułowaniem, nieoczekiwanym zwrotem myśli lub przedstawionej sytuacji, ostro kontrastującym z całym tokiem wypowiedzi. Pointa stanowi kulminację przebiegu znaczeniowego utworu. Często bywa kompozycyjnie wyodrębniona, zwłaszcza w wierszowanych utworach poetyckich.

Peryfraza- zastąpienie nazwy jakiegoś zjawiska przez bardziej rozbudowane jego opisanie. Była ważnym sposobem wzbogacania i rozwijania tematu oraz osiągania ozdobności stylu i niezwykłości wysłowienia. Pozwala wyeliminować wyrażenia bardziej pospolite lub proste, zastępując je rozwiniętymi i wyszukanymi przedstawieniami obrazowymi, często metaforycznymi.

Konceptyzm, marinizm, gongoryzm.

Konceptyzm- jeden z kierunków w poezji baroku, bliski marianizmowii kulturyzmowi. Ukształtowany w literaturze hiszpańskiej i włoskiej i oddziaływujący z tamtąd na literatury innych krajów (w Polsce m. in. na poezję Jana Andrzeja Morsztyna). Konceptyzm zmierzał do oparcia wypowiedzi poetyckiej na koncepcie rozumianym jako pojęcie subtelne i pomysłowe. (Konept- patrz wcześniej)

Konceptyzm w przeciwieństwie do marinizmu nie ograniczał się do liryki świeckiej, wplynął także na język poezji religijnej. Jednym z najwybitniejszych teoretyków był E.Tesauro.

Marinizm- kierunek w poezji baroku, uformowany przez włoskiego poetę Giambattista Marino. Silnie oddziaływający na ówczesną literaturę (w Polsce na J.A.Morsztyna). Marinizm wykazywał skłonność do wirtuozerii formalnej, dworskiej elegancji, igrania słowem, a jego właściwą domeną były erotyki. W zakresie epiki poetyckiej marinizm ograniczał fabułę na rzecz dygresji- wprowadzenia w odręb wypowiedzi zjawisk luźno związanych z narracją bądź wręcz niezależnych (burzy spójność znaczeniową opowiadania) i luźnych epizodów. Marinizm ma wiele cech wspolnych z konceptyzmem i kulturyzmem.

Gongoryzm- inaczej Kulturyzm- podstawowy kierunek w poezji baroku hiszpańskiego, reprezentowany przede wszystkim przez L.Góngorę. Operował niezwykłym słownictwem, powstającym czesto z przekształcenia słów greckich i łacińskich, kładł główny nacisk na szeroko rozbudowane konstrukcje metaforyczne, pełne niezwyklości i zaskakujących niespodzianek. Ulubionym środkiem wyrazu były ciemne aluzje, z trudem dające się rozszyfrować. Kulturyzm oddziaływał na literaturę europejską w 1. połowie XVII wieku.

Analiza wierszy Jana Andrzeja Morsztyna.

"Niestatek"- w wierszu tym ukazane zostały przez poetę wszelkiego rodzaju rzeczy niemożliwe do wykonania (złapanie wiatru i promieni słonecznych; uspokojenie morza grożbą; zamknięcie w garści świata; poskromienie ognia; złowienie w sieć obłoków; zalanie wulkanu łzami; niemy zaśpiewa; szalony powie coś mądrego; dortuna będzie stała; śmierć pogodzi się z radością; poeta powi prawdę; płacz anioła nic nie wyjedna; słońce ukryje się w jaskini; w więzieniach będzie spokój; ludzie będą żyć na pustyni; rozum zaginie; ustaną słowa) Utwór zamyka wniosek, iż wszystko nawet przedstawione powyżej niemożności staną się możliwe prędzej niż kobieta stanie się osobą stateczną.

"Niźli będzie stateczna która białogłowa."

"Cuda miłości"- sonet ów prezentuje odbiorcy zadziwiające zmiany jakie zachodzą we wnętrzu osoby zakochanej. Podmiot zastanawia się czemu nadal żyje choć jest pozbawiony serca. Czemu będąc martwym czuje ogień, który pielęgnuje choć wie że on go niszczy. Miłość odczówa jako płacz, którego nie można zgasić ogniem namiętności, a tego zaś nie można zalać płaczem. Pyta czemu zmuszony jest stronić od oczu dziewczyny, w których znajdują się wszystkie pociechy jego życi. Na końcu swych rozważań dochodzi do wniosku:

Cuda te czyni miłość, jej to czyny,

Którym kto by chciał rozumem się bronic,

Tym prędzej w sidło z rozumem swym wskoczy.

"Do trupa"- w sonecie tym zawarta została konfrontacja dwóch postaci- nieboszczyka i człowieka (nieszczęśliwie) zakochanego.

Nieboszczyk nie ma w sobie krwi, mocy (związane ręce), milczy, jest oziębły i wkrotce rozsypie się w proch. Nieszczęśliwie zakochany natomiast- zabity strzałą miłości nie może zaznać spokoju, pali go namiętność, miłość skrępowała jego zmysły i rozum. Miłość sprawia mu ból i doprowadza go do stanu wrzenia emocjonalnego. Poeta w słowach:

Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili,

Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem

Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem.

stwierdza, iż lepiej być martwym niż zakochanym.

"Do panny"- utwór ten prezentuje w kolejnych wersach cztery najtwardsze materjały (żelazo; djament; dąb; twarde nadmorskie skały), zaś kończy się stwierdzeniem:

Twardsza- ś ty, panno, której łzy me nie złamały,

Nad żelazo, dyjament, twardy dąb i skały.

Analiza wierszy Daniela Naborowskiego.

"Marność"- w wierszu tym podmiot ukazał życie oraz wszystkie doznania duchowe jako marność. Podmiot sugeruje iż całe doczesne istnienie człowieka jest niczym- marnością, którą jedynie nie jest Bóg- sędzia oceniający ludzkie życie.

"Krótkość żywota"- ukazuje przemijanie. Człowiek jest wpisnany w cykl istnienia, ktore trwa zawsze. Istota ludzka podlega czasowi ten zaś posiada siłę destrukcyjną i moc przemijania.

"Do Anny"- wiersz ten prezentuje przemijanie świata, czasu, ludzkiego życia, piękna itd. Dochodzi do wniosku, iż wszystko zależy od czasu i jego przemijania. Jednak w ostatnich strofach wyznaje, iż szczera miłość do tytułowej Anny na wskroś biegu dziejów nie ustanie.

"Na oczy królewny angielskiej, która była za Fryderykiem, falcgrafem reńskim, obranym królem czeskim"- jest to wiersz będący opisem piękna i mocy spojrzenia królewny angielskiej. Podmiot porównuje jej oczy do pochodni, gwiazd, słońca, nieba i bogów. Jednak ze względu na różne uczucia, które jej wzrok budzi, żadne z powyższych określeń nie pasuje. Oczy jej mogą być srogie, bezlitosne, karzące, zaś za chwilę mogą być łagodne, kojące, ale także poważne i dumne.Wzrok jej budzi respekt i szacunek. Wyraża niezależność i nieugiętą wolę. Oczy jej budzą nieopisaną chęć ich posiadania. Sa piękne, niepojęte i niepowtarzalne, gdyż:

Lecz wszystko zamyka w jednym oka słowie:

Pochodnie, gwiazdy, słońca, nieba i bogowie.

Miłość jako temat utworów D.Naborowskiego i J.A.Morsztyna.

Jan Andrzej Morsztyn- "Do panny"; "Cuda miłości"; "Do trupa". Poeta przedstawia w nich miłość jako uczucie dokonujące wielkich cudów, posiadające wielką moc ("Cuda miłości"), jednak nie zawsze potrafiącą poruszyć serce ludzkie ("Do panny"). Miłość niespełniona może sprawiać ból i duchowo uśmiercić człowieka ("Do panny"; "Do trupa").

Daniel Naborowski- "Do Anny"; "Marność". Naborowski w swych wierszach przeciwstawia niekończące się uczucie miłości ciągłemu przemijaniu świata, ludzi, rzeczy ("Do Anny"). W wierszu "Marność" nakazuje miłować i żartować pobożnie, uczciwie, gdyż fraszką śmierć i trwoga.

Porównanie stylu utworów J.A.Morsztyna i M.Sępa- Szrzyńskiego.

Jan Andrzej Morsztyn-pisał lekkie, błyskotliwe wiersze o tematyce głównie towarzyskiej i miłosnej, które są rezultatem zdyscyplinowanej sztuki poetyckiej. Kunsztowna poezja Morsztyna inspirowana była nurtem marinizmu- poezja powinna przede wszystkim zadziwiać czytelnika, zaskakiwać go niezwykłością operacji językowych, metafor, szokujących paradoksów i zestawień antytetycznych, oryginalnych epitetów i śmiałych porównań. Poezja ta była intelektualna, a zarazem zmysłowa, wszystkie zmysły człowieka, odbierające zróżnicowane wrażenia świata, traktowano jako "informatorów duszy". Intelektualny charakter poezji wynikał też z jej warsztatowego rygoru: wiersze miały pozór żywiołowych, napisanych "od niechcenia" dzięki świadomemu użyciu odpowiednich środków.

Wiersze Morsztyna pośrednio informują o tym, że twórczość poetycka nie zawsze jest nastawiona na wierne odzwierciedlenie rzeczywistości, że poeta nie musi być prawdomówny (np. w "Niestatku" /Prędzej prawdę poeta powie.../), że celem i istotą jego poszukiwań jest właśnie poezja ograniczona do siebie samej.

Mikołaj Sęp Szarzyński- /Renesans/ poeta doctus- uczony. Pisał kunsztownie stosując celowo w swych wierszach przestawność szyku (inwersję), pytania retoryczne, antytezy, ciągi epitetów, paradoksy, partenezy (zdania wtrącone w nawias)- współgrające z dramatycznym przeżutniowym tokiem wiersza.