M. Sęp-Szarzyński (1550-1581) - poeta epoki przełomu...

Zmarły przedwcześnie Mikołaj Sęp Szarzyński, o którego życiu do dziś wiadomo bardzo niewiele, jest uważany za twórcę zapowiadającego nową jakość w literaturze polskiej. Chronologicznie Szarzyńskiego zaliczać należy jeszcze do epoki odrodzenia jednak charakter jego wierszy daleko wykracza poza czysto renesansowe zainteresowania. Wierze Sępa są przeniknięte lękiem egzystencjalnym i poczuciem niepewności bytu ludzkiego, co powoduje, że twórczość Szarzyńskiego zalicza się do poezji metafizycznej. Wszelkie obawy i rozterki poety miały podłoże światopoglądowe, wynikały ze zmiany wiary, gdyż najprawdopodobniej Sęp w młodości przeszedł z luteranizmu na katolicyzm. Wywołało to w poecie prawdziwy wstrząs światopoglądowy. Do końca życia nie opuściły go wątpliwości , czy wybór, którego dokonał, był słuszny i dostatecznie uzasadniony. Jego wiersze przepełnia również lęk przed Bogiem, przedstawionym jako Stwórca wspaniały i wszechmocny, ale z drugiej strony, bezlitośnie karzący niewiernych i nieposłusznych. Jego twórczość nasycona jest cechami stylistycznymi charakterystycznymi dla baroku:

•  elipsy

•  szyk przestawny

•  zawiłość

•  mocne efekty

...Kontrreformacja i jej następstwa...

Na kształt epoki szczególny wpływ wywarła kontrreformacja triumfująca w Europie i ogarniająca swym zasięgiem również Polskę. Był to wielki ruch skierowany przeciw reformacji, kontrofensywa kościoła katolickiego. W Europie kontrreformację zapoczątkował sobór trydencki (1545-1563), na którym opracowano program reform wewnętrznych kościoła rzymskokatolickiego, określono również założenia walki z różnowiercami. Zakonem, który miał który miał przewodzić kontratakowi Rzymu byli istniejący od roku 1534 jezuici. W Polsce na czele kontrreformacji stanął król Zygmunt III Waza (1587-1632). K. To zanik tolerancji religijnej, walka z innowiercami, cenzura wszelkich wydawnictw, procesy o bluźnierstwo. W roku 1658 sejm podjął uchwałę dającą arianom trzy lata na ,,nawrócenie" się na katolicyzm. Po tym czasie zmuszono Braci Polskich do opuszczenia Rzeczpospolitej , konfiskowano ich dobytek, przejęto ich zbory (zbiory) .

W roku 1717 zaatakowano pozostałe odłamy protestanckie, sejm zakazał innowiercom odprawiania publicznych nabożeństw. Ich drukarnie przeszły pod nadzór duchowieństwa katolickiego. Cenzurowano wszystkie wydawnictwa, nic więc dziwnego, że wszelkie uznane za ,,nieprzyzwoite" księgi były niszczone, albo pozostawały w rękopisach przez wieki (na przykład dzieła Wacława Potockiego, arianina, czekały na druk 230 lat). Rolę książek świeckich przejęły przeróżne kalendarze zawierające porady lekarskie, przepowiednie astrologiczne czy próby literackie bardzo miernej jakości. Na początku wieku 17 został ogłoszony przez władze kościelne indeks ksiąg zakazanych. Szkolnictwo znalazło się w rękach jezuitów , którzy wnieśli, co prawda, wiele dobrego (rozwinęli szkolnictwo bezpłatne), jednak stworzyli system, który bardzo szybko skostniał i stał się anachroniczny. Nauczano łaciny, religii, retoryki; odrzucano wszystko to , co niechrześcijańskie. Jezuici szybko zostali uznani za ludzi nietolerancyjnych, ingerujących we wszelkie przejawy życia tak religijnego, jak i prywatnego. To właśnie wtedy rozpowszechniło się przekonanie o Polsce jako przedmurzu chrześcijaństwa i obowiązkowym katolicyzmie wszystkich Polaków. Jeżeli renesans w swych założeniach odwoływał się do klasycznego antyku, tak barokowi o wiele bliżej było do mistycyzmu i dualizmu średniowiecza.

...Nasilenie mistycyzmu...

We wszystkich dziedzinach sztuki charakterystyczne było częstsze odwoływanie się do prądu filozoficzno religijnego (mistycyzmu) uznającego możliwość bezpośredniego łączenia się duszy ludzkiej z absolutem (bóstwem), zwłaszcza za pomocą intuicji i objawienia jako najwyższych form poznania.

...Fala konwersji...

Dostrzegalne było w okresie baroku nasilenie się zjawiska konwersji polegającego na zmianie wyznania w obrębie wyznań chrześcijańskich, zwłaszcza przejście na katolicyzm.

...Nowatorstwo treści i formy sonetów M.S. Szarzyńskiego...

Wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem -

Sonet ten jest wyrazem obaw poety o wynik bezustannej walki, jaką każdy człowiek musi toczyć z szatanem. Szatana wspierają moce piekielne, ziemskie dobra materialne i pokusy doczesne, które kuszą człowieka i odciągają go od Boga. Do grzechu skłania także ludzkie ciało powodowane ziemskimi żądzami i potrzebami (,,zbiegłe lubości"). W swojej walce z siłami ciemności człowiek jest osamotniony, a stawką tej wojny jest przecież zbawienie. Samotność podmiotu lirycznego łagodzi jedynie obecność Boga, na pomoc którego każdy człowiek powinien liczyć, bowiem tylko z pomocą boską można pokonać szatana, świat i odepchnąć pokusy własnego ciała.

O nietrwałej miłości rzeczy świata tego -

jest to w znacznej mierze uzupełnienie i rozwinięcie niektórych założeń wiersza poprzedniego. Znowu pojawia się przeciwstawienie świata materialnego i duchowych wartości do których osiągnięcia ludzkie powinny dążyć. To co materialne, jest według poety złudne, zgubne, a przede wszystkim nietrwałe i przemijające. Nie przemija jedynie to, co duchowe, a najwznioślejszą wartością duchową jest miłość do Boga, który jest wielki i doskonały, człowiek zaś mały i pełen grzechu. Doczesność odciąga człowieka od Stwórcy , utrudnia mu drogę do życia wiecznego i do zbawienia. Poeta zawieszony pomiędzy między niespełnieniem a pragnieniem.( I nie miłować ciężko i miłować) Widać tu wyraźnie nawiązanie zarówno do Biblii (Księga Koheleta), jak i do poglądów filozoficznych św. Tomasza z Akwinu.

...Bóg, człowiek, świat, życie ludzkie i jego sens w liryce M.S.S...

patrz wyżej.

•  lek egzystencjalny

•  poczucie niepewności bytu ludzkiego

•  wątpliwości co do przyjętej wiary

•  lęk przed wspaniałym ale surowym Bogiem

•  walka człowieka z szatanem w różnych postaciach

•  człowiek samotny wspierany jedynie przez Boga

•  w Bogu nadzieja na zwycięstwo czlowieka

...M.S.S. i J.Kochanowski na temat człowieka, Boga, świata:...

M.Sęp Szarzyński Jan Kochanowski

Bóg :

wspaniały i wszechmocny ale surowy jedyna ostoja samotnego człowieka próba zjednoczenia się z Bogiem wysławia jego dobro i potęgę chwała za stworzenie świata hojny, niezmierzony w swoich dobrodziejstwach Bóg Ojciec, stwórca miłujący swoje dzieło

Świat :

pełen pokus, z którymi człowiek musi walczyć nieustanna walka z szatanem przeciwstawia świat materialny duchowym wartością radość życia, wszystko w rękach Boga cieszyć się chwilą rzeczy materialne są ulotne i przemijające

Człowiek :

osamotniony, wspierany jedynie przez Boga człowiek przepełniony lękiem egzystencjalnym wszech ogarniająca radość życia człowiek w zgodzie z przyrodą należy umieć odnaleźć się w świecie (świadczy to o cnocie człowieka)

...Światopogląd M.S.S. (patrz wyżej) i J.A.Morsztyna, dwa oblicza miłośći(metafizyczna i flirtująca, dwie wizje świata, dwa nurty poetyckie....

J.A. Morsztyn - poezja głównie poświęcona miłości cielesnej i jej kultowi , obraz mężczyzny złaknionego obcowania z kobietą., jedyny problem może w życiu stanowić miłość do kobiety (Sęp dopuszczał jedynie miłość do Boga, problemem było u niego istnienie).

Jan Andrzej Morsztyn M.S. Szarzyński

Miłość:

,,Cuda miłości" ,,O nietrwałej miłości rzeczy świata tego"

jest źródłem cierpień uczuciem bardzo skomplikowanym wywołuje paradoksy (,,Jak żyję serca już nie mając?") nie sposób się przed nią uchronić, rozum jest wobec niej bezsilny miłość flirtująca jedynie do Boga, stanowi najwznioślejszą wartość duchową uczucie to jest nadzieją dla czlowieka miłość metafizyczna

...Bóg i człowiek w liryce średniowiecza, renesansu i baroku.

Bóg i człowiek

Średniowiecze ,,Lament Świętokrzyski" Andrzej ze Słupii ,,Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią" ,,Bogurodzica"

Renesans ,,O żywocie ludzkim" J.Kochanowski ,,Czego chcesz od nas Panie" ,,Treny"(18-19) księgi pierwsze - pieśń IX księgi wtóre - pieśń XIX ,,Sonety" M. Sępa Szarzyńskiego